ZANTHIANG REH LAI TAKIN
Austria rama Alps tlang panga Oberndorf khuaa Silent Night Museum leh Memorial Chapel, “The Nikolaus Kirche” an tih chu, 1990 khan vur tawlhin a hnawl a. Hmun him zawkah khua hi sawn a ni. Hetah hian Biak In thar pawh sak a ni. Biak In te tak te, “Stille-Natch-Gadachtniskapelle” (Silent Night Memorial Chapel) chu vur tawlhin a hnawl tak aiah sak a ni a. A bula in pakhat chu Museum atan hman a ni. Khawvel ram hrang hrang aṭangin kum tin, a bikin December thlaah khualzin tam tak he Biak In en tur hian an kal thin a ni.
Krismas Hla pakhat khawvelin a ngaihsan em em, lo pian chhuah dan tawitein i han chhui teh ang. “Zanthiang Reh Lai Takin” tih hla hi German ṭawnga phuah a ni a, “Stille Nacht, heilige Nacht” tih a ni a, sapṭawngin mawi takin “Silent Night, Holy Night” tia lehlin a ni. Mi rilru khawih thei, chul thei lo hla reng rengte hi “rilru tih varsaka awm, thinlung puak keh” aṭanga lo piang chhuak a ni ṭhin.
A phuahtu chauh ni lovin ṭawng danga letlingtute pawh hi chunglam aṭanga 'tih en' (inspired) an ni ṭhin. Mizo ṭawnga letlingtu Serkawn Lalmama, The Old Rugged Cross (Kraws Hlun) pawh Mizo ṭawnga letlingtu hian chung lam puihna tel lo chuan a letling thei lovang.
Hetiang hian Pathian hla chauh pawh ni lo, khawvel lam hla chul thei lote pawh hi thinlung puak keh luangliam a ni zel ṭhin. Entirnan, Lalzova phuah nia sawi, 'Dizawni' tih hla lo pian chhuah dante hi a mak asin. Lunglei Bazar Venga Puanṭhui, Chhangte Hnuna fapa, kum 20 chauhva upa Lalzova hi an ina awm Thanmawia(L) (Zaihanga) nen di sat turin a pain a tir a. An in aṭanga hla lo teah sana siam, Pu Kira a awm a. Pu Kira hian Thingremzaithei “His Master’s Voice” a nei a. Heng hun laia Sap hla an hmuh phakte chu 'Western' thluka phuah deuh vek a ni a. King of Cowboys an tih Roy Rogers-te, Gene Autry-te, Montana Slim-te, Jimmy Rogers-te hming hi kha tih hun laia nula leh tlangval zingah hre lo an awm lovang.
Lalzovate hian Pu Kira ina Thingremzaithei an ngaihthlak hnuah Lunglei aṭanga khaw chhak lama awm, Zotlang khawper, Zohnuai kal tlangin Ramzotlang chhim lama Lungpui Zawl pheiah ngawi rengin an kal a. Melte rama an di sahna tur hmun an thlen hmain Tlawng Lui kawnga 'Chawlhhmunah' an chawl a. Heta an chawlh lai hian Tlawng ral lehlama Dawn khua aṭangin dawrawna buhfai phur nula an lo kal nghiai nghiai a. Tlawng lui aṭanga Melte Chawlhhmun hi mel 2 vela hla, chho hlir a ni a. Buhfai phurte hi khawchhak nipui hnung puakin kawng chho takah hian thawsa phul kaiin an lo kal a. An buhfai phurh chu Lunglei-ah an hralh dawn a ni.
Chawlhhmun an lo thlen chuan Zohnuai lam kawng chhaka phur nghahna siamah chuan an dawrawn phurhte chu an nghat a. An zinga ṭhenkhat chuan tuithawla tui an paite chu an in bawrh bawrh a. An zingah hian nula hmelṭha, ngaihnobei tak a tel ve a. A biang chu a thlan luang karah a tai tek a, a hehte chu a sen hler mai bawk a. An phur nghahna sira tlangval 2 ṭhute chu hmu lo ang maiin a puan bih sir khat chu a kut vei lamin a kawngah a dawm bet a, a sir lehlam chuan a hmai a zap hlauh hlauh a. Lalzova hian he nula hi vawi khat chu inneihnaah a lo hmu tawh a. Hetia hmun leh hmuna chiang taka a han hmuh hian a thinlung chu ênga chhun angin a lo harh ta a. Nulaho an kal liam hnu chuan Thanmawia chu, “U Mawi, ziakloh leh pencil i ak mial lo maw?” a ti a. Thanmawia hian ziaklohbu phek zawr tak leh pencil bung tawite a lo ak hlauh a. Lalzova chuan Chawlhhmun lungpui nghahchhanin, “Awmkhua a har suihlunglenin ka thlir vela lenkawl, Chhaka’n ainawn a vul tunge ka suihlung min hnem ang.... Sakhmel tawn lehna ni her thuai la Dizawni” tiin ziakloh phek te takteah chuan chhungrila a suangtuahna chu a leihbaw ta a. Mizo hnam a awm chhunga chuai ngai lo tur Dizawni hla chu a lo piang ta a ni.
Kum 203 liam ta, 1818 Krismas dawn tepah a hmaa kan sawi Nikolaus Kohhran Biak Ina Organ (keyboard) chu tum theih lohvin a chhia tih Organ tumtu Sikul Zirtirtu Franz Xaver Gruber-a chuan he Kohhran Pastor Father Mohr-a a hrilh a. Organ siam ṭha thiam hmingthang tak Karl Maurachen-a hmingte chu hre hle mahse a awmna a hlat avangin han kohna hun a awm tawh si lo va. Krismas Hla thar sak tur an nei lova, Organ tum tur an neih bawk si loh avangin Father Mohr chuan Pathian a au ta ringawt a.
Thlasik vurin Alps tlang chu a khuh var vek a. Thing awm chhunte pawh an hnah a tla kawlh vek a, an tangte chu vurin a khuh var luai vek a. Khaw vawh avangin chhungtin mahni inah meilum aiin an tawm khawm a. Oberndorf khua chu a rehin a reh ṭhuap mai a. Oberndorf khua ang bawk hian Judai rama Bethlehem khua pawh a reh ve ṭhuapin an ngai ngei ang.
Vanneihthlak takin Father Mohr-a thinlung chu chunglam aṭanga tihvarin a awm a, Stille Nacht, heilige Nacht (Silent Night, Holy Night) tih hla hi a lo phuah ta a. Organ tumtu Gruber-a chu a entir a. Gruber-a chuan, “Father Mohr, kan mamawh tak hla Pathianin a hun takah a pe che a nih hi. Lalpa chu fakin awm rawh se,” a ti a. Rang takin a thluk a siam a. December 24,1818 zanah chuan Oberndorf khuaa Biak Inah Father Mohr leh Gruber-ate chuan an hla thar chu ṭingṭang (guitar) nen an sa a. Kohhran Memberte chuan mawi an ti hle a.
A hnu rei vak lo 1825-ah Zillerthal khuaa Organ siamṭhatu Karl Maurachenan Father Mohr-ate Organ hi a rawn siam ṭha a, Silent Night, Holy Night tih hla copy hi a hmu a. Ṭha a tih em avangin an khuaah a hawn a. Copy-te siamin a thehdarh a. Rang takin Tyrol ramah chuan a lo darh ta a. “Tyrolean Folk Song” tih a lo ni ta hial a. Zaipawl lar Strasser Children Quartet chuan Austria leh German ramte fangin an pu darh a. 1838-ah chuan German rama Kohhran Hlabu-ah lakluh a ni a. Tyrol ram Zaipawl “The Rainers” chuan 1839-ah America rama Concert an neihnaah “Silent Night” tih hla hi an sa a. Ngaithlatuten ṭha an tih em avangin John Freeman Young-an Sapṭawngin a letling a. Vawiinah chuan tawng hrang 44 zeta lehlin a lo ni ta a. Ram kilkhawr ber Mizoramah pawh Zanthiang Reh Lai Takin tih hla hi Krismas tiKrismastu a lo ni ta zel
a ni.
Kum 70 liam taahte kha chuan he hla mawi tak hi nula leh tlangvalin an lo tlaivarpui ṭhin a, Soloist nih tum an awm lo va, thawhlawm khawn lovin solfa dik tak hmangin nu leh pate rilru kaihharh tumin khawlai fangin an zai ṭhin a ni. Ka la hriat reng chu 1954 December 16th zan aṭanga December 23rd thlengin Zotlang leh a chhehvelah Krismas hla sain kan carol a. Pawisa kan beisei hauh lo nachungin mi thilphalten pawisa min pe a. Pawisa tam tham tak hi Pi Chhumi (L) Nau Hnuchham enkawlna atan kan hlan a ni.
Lunglen ka’n inhrithla teh ang. 1964 khan Rangoon aṭangin Ha siam thiam Dr. Saikunga kan veng, Lunglei Zotlangah a lo kal a. Ka thianpa Ellis Saidenga (L) te inah a innghat a. Kan la hmuh ngai loh Tape Recorder a nei a. Krismas dawn zanah Ellis Saidenga nen hian “Zanthiang Reh lai takin” tih hla hi Tape Recorder-ah hian kan thun a. Tun lai angin Youtube-te lo awm tawh ni se Cable TV leh All India Radio-ahte chhuah tlak a nih ve ngei ka ring. Ellis-a nen hian Shillong-a kan zir laiin Singing Competitionah lawmman kan inlakchhawk zauh zauh thin a. Duet-a “Zanthiang Reh Lai Takin” tih hla kan sak hi kum 70 liam hnuah pawh bengah a la cham reng a, Ellis-a hmel pawh mitthlaah a la cham reng a ni.
- K.L. Rochama