Written by
R.Lalrinkima
Hidden Lodge

Temami Pa thukhawchang (Civic sense)

Temami Pa chuan a huan lamah thlai thar ṭhenkhat buaipuia rei tak a thang hnu chuan huan thlai rah hmasa, zawngṭah tui tak mai min rawn thar tem a. Kan han ziat nghal var a, zanriah chawhmehah kan hmang a, a tui kher mai.

A tuizia hrilh paha lawmthu sawi tur chuan zanriah eikhamah chuan an Inah ka chuanglut thuai a. Thudang sawi zui ta lo chuan a huan kal haw khawen laia In thleng tura a in ruahhman, trafiic jam nasat avanga a thlen theih tak loh thu a sawi pah chuan a rilrua thil awm chu a sawi nghal mawlh mawlh a:

Traffic Jam
‘Motor-ah ka chuang a, kan intlar zui mai a, kan kal leh det ṭhin a, kan ding leh a. Kan han din hlek chhung chuan two-wheeler khalhho chu motor leh motor inpel tur chep tak karah motor an tai rang mai ang tih hlauhawm khawp hian an rawn inzui zut zut mai a. Kan han kal ve leh dawn chuan min tawk zawnga motor lokal hnungah chuan din loh theih loh hian nutling pui, bungraw phur ṭeuh mai hi a rawn in zep lut a. A insaseng hma chu kan kal leh thei ta lo a, tiang reng reng chuan Bawngkawn Hmar veng aṭang chuan khawpui kan lo lut a, a thawipik thlak ngawt mai’ a ti bauh bauh a.

Sawi zawm zelin ‘Roreltute hi a thlangtute chu mipui kan ni a, rilru fim tak hmangin kan thlang tling a, kan changkanna tur leh khawsak nawmna turte an ngaihtuah laiin keini mipui hian thu kan awih loh avangin keimahni leh keimahni harsatna kan insiam tih hi kan hriat a ṭha. Motor tam tak inpel tur karah khan two wheeler ho kha rawn in zep hnawk loin motor inpel turte hnungah khan motor che vel ngaichangin che ve mai se, tluang takin motor inpel tur kha kan inpel suau suau mai tur a ni.

A nihna takah chuan, khatiang motor in sulpel tur harsatna siamtu pawh kha kawng dungah motor dah phallohna hmunah mahni chauh inngaihtuaha midang harsatna siamtu nihna in hre lo dera lirthei hungte vang bawk a ni.

Kan kawngpui hi a te lem lo, kawng­sira lirthei dah kan tam em em vang hian a ni kan kawngpui kan tih chep tih hi chanchinbu lamah leh social media hrang hrangah sawi a hlawh, a zawm duh lo chu mipui kan ni. Thunei­tuten an hauh loh vanga midang tana harsatna siamtu kan tam lutuk.

Biakbuka inkhawm hunah lah ni se, thuam nalh tawk nen midang tana harsatna siamtu ni ngai miah lo angin kan kal hman hman a. Khawtlang nawm zawkna turin kawngpui han siam ṭha dawn se, kan kawmchhak kawmthlang lung rem feet chanve lek pawh mipui vantlang tan pe phal loin ‘compensation’ tih ringawt buaipuiin kan hmui kan phun zuap zuap a. Hengte hi Kristian, Krista hnungzuitu kan nih lantirna hun a nih laiin kan lantir thei si lo. Chunglam hian engtin tak min ngai ang maw?’ tiin helam thu chu a duhtawk tawh thu a sawi a.

Tuisem chungchang:
‘Ngawi teh, kan tuisem chungchangte hi ka la sawi leh dawn - ṭhenawmten tui nghei se, keini insu huau huau ila ti ni ang ziazang hian tuisemtute'n an tui pekte dawn ṭhat leh ṭhat loh an enfiah laite hian, tui herhhawnate hi kan lo tuai vir ve ngawt zel a. Rualkhai taka an tui neih ang sem an tum laiin tui rukruho vangin ṭhenawm khawveng kan inngur a, he thilah hian kohhran rawngbawltute pawh hi sawi hlawh tak tak an awm asin. Drinking Water to All tih thupui hmanga pawisa tam tak senga Department hmalakna ngaihtuah loa insukna, Motor silna, pangpar tui pekna, Vawk In silna thlengin tuisem kan hmang dik lo hi chu mahni inhrek rilṭamna mai pawh a ang asin. Zing khawvar hma hmaa tuikhur tuitling sa chan loh hlaua thlasik khaw vawta kan phet vawn vawn laite kha ngaihtuah ila, kan nawmsak tak lutuk vang hian kan phunchiar a, kan thatchhe bawk ni ta ber hian ka hria, sawi tur a tam khawp mai’ tiin a zozial duh tak mai chu a han fâwp kâwk kâwk a.
A duhtawk tawh mai dawn em maw ti chuan ka ká ka ang zuau hman a, a kutphah dinglam chuan min khap laiin a zial zuk lai chu âm takin a han fawp leh mawlh mawlh a, ṭawng chhuak ta lo chuan a thusawi tur chu ka lo ngaichang a.

Kawngpui chhiat chungchang:

“Kan kawngpui neihchhunte hi kan va han dîm lo tak, PWD lamin kawngpui bula In saten kawngdungah Iron rod chhut ngil loh tur” ti mawlh mawlh chung leh khawtlang kan hotute pawhin an sawi reng laiin thupek chhuahtute hmuh phak loha ngaiin duhtawkin kan kawngpui chungah chuan Iron rod lian pui pui kan chhu siah siah a, engtin nge kawngpui chu a tlo tehlul ang ni. Chu mai pawh a ni lo, kan kawngpui tihmam nana alkatra lam kaihhnawih hian sahbawn lam tui hi a haw em em a, alkatra mai pawh a ni lo Concrete pawh hian a ngeih hlawl lo. Hetiang hre lo kan nih chuan hre tawh ang u, kawngpui sira lirthei kan sil dawn a nih chuan sahbawn lam hman reng reng loh tur. Rei lo teah kawngpui chu a tikhuar a, ruahtui a lo tla a, tui a tling a, tuitling chuan kawng khuar chu a tihnip a; motor in a rawn rap a, a khuar tial tial mai a, kawngpui ṭi ṭoh a ni ta mai a nih hi. A rei zel a, a lian tual tual a, a khuar chu motorin rah ngam a ni lo a, khuar hel leh khuar hel kan insu lo chauh a, trafiic jam kan siam leh thuai ṭhin tih hi hriat a hun ta hle mai’ a tih pah chuan intihre hmel tak hian min en deuh hu a. 'Kan duhtawk tawh mai dawn em ni?' ka han tih chuan "Ngawi teh, a tawp nan kan bawlhhlawh chungchang hi sawi leh ka duh. Khi, dar pawhin a la kawk tam hleinem, khawi nge, thingpui hang tui tak kha kan lo in ang e,” a ti lung lung a.

Bawlhhlawh chungchang:

“Zingah hian taksa sawizawiin ka tei chhuak ve ṭhin a, heti khawpa sawrkarin kan khawpui faina tura motor eng emaw zat a rawih laia kawngkama bawlhhlawh hnutchhiah kan la tam zia hi ka hmuh hian rilru a na khawp mai. Ringlo mite tihawm taka ngaih a nih theih laiin ringtute ngei tih hi a chiang lawi si a. Mahni In bul kawr hnaia duh hun huna bawlhhlawh paih inthlahrung hauh lote hian midang tana harsatna kan siam nasatzia hi kan hre pha lo hi a pawi ngawt mai. Luikawr ni na na na a bawlhhlawh paih duh tlatte thinlung hi a dik lo tawp mai, heng bawlhhlawhte hi tifaitu an awm loh avangin ruahtui a lo tla a, tuihawk tam tham lo takin a lenkhawm a, hmun khatah a len zawh loh chu an awmkhawm a. Ruah a lo sur tam a tuihawk na zawk a rawn thawk a, lukawr kam la hek duai khawpin luikawra bawlhhlawh inchhekkhawm chu a rawn len a. Chu bawlhhlawh awmkhawmna kama lei chu a min tel a, a bula In neitute ban phun thuk tak mai chu a lang ta vek mai, thinthia mut ngaihna a awm ta lo, tlaivara ruahsur hnuaia ban bul lei hek zel venna tur chu ngaihtuah a ngai ta. He bawlhhlawh paihtute hian an rawn hre pha tawh dek si lo, a manganthlak ngawt asin. Ni tina bawlhlawh paih motor lo kal hun nang hman loa mut duh tak chhungkua an ni tlangpui zel tih a chiang.'

‘Kan sawi ta duah mai, heng zawng zawng hi kan Pathian thu inzirtirna In lian ber leh kumhlun ber Sunday School aṭang hian kan zir tel lo a ang. Kan pi leh pute hunlai midangte tana hnawksak nih te, kawngpui zah loa tibawlhhlawhte kha Khuanu malsawmna hial dawng lo thei an nihzia sawi a ni ṭhin a. Tunah chuan chu aia changkang leh felfai zawk Sunday School Beginner aṭanga Puitling Sunday School thlenga Krista hnungzuia nundan inzirtirna hian a kalkhum vek tawh a, nimahse, pi pute hunlai ai khan thuawihna, thuhnuairawlhna, rinawmna taihmakna leh tlawmngaihnate chu kan hnualsuat ta si hi ngaihtuah ngun a ngai hle. Midangte hnena mi sawisel leh rel hrat takte hi an hriat lohna mualah midangten an sawiselin an rel ve tho tihte pawh hi hre thar leh ila a ṭha ngawt mai. Pu Manzuala sawi anga chawlhni Kristian chauha tih hi kan tam ta hle tihna pawh a ni awm e. A, i duhtawk tawh teh ang tun atan chuan, Krismas laia Biak In tin deuh thoa Khuabuk vengtu rinawm leh dik tak suihlungmawla kan chhuah tlatte kha a lungmawl lohzia lantirna atana Bawng In tlawma A lo pian leh si thute pawh hi sawi a chakawm. Chu mai bakah, Krismas ni lo thlen chiaha sak chi krismas hlate krismas ni a pelh hnua sak rem tawh lo te, krismas lo thlen hmaa krismas hla sak chi kan neih te remchangah kan la ti ti pui leh dawn nia’ a tih pah chuan a ding hluai a. Kawngkapui lamah chuan inzui chhuakin kan inmangṭha ta a ■

- R.Lalrinkima, Hidden Lodge