Written by
Jeremy M. Pudaite

SUPER CHIEF MINISTER

May ni 8, 2018 (Thawhlehni) khan ṭangrual pawl kan tih mai, Zoram Peoples Movement (ZPM) chuan kumin inthlanpui lo awm tura an chief ministerial candidate tur an puang a nih kha. ZPM huangchhunga awm- MPC, ZNP, Zoram Decentralisation Front, Zoram Reformation Front, Zoram Exodus Movement leh Mizoram Peoples Party te hian lungrual takin Zoram Nationalist Party (ZNP) president Lalduhoma chu Chief Minister candidate atan an puang ta a ni a, puan a nih ni-a a thuthiam leh a thusawi khan sawi zui a hlawh a. 'Super Chief Minister' pek min tiam thu phei chuan social media a luah hneh hle a nih kha. ZPM candidate-in an innghahna tur chu Isua Krista a nih thu a sawi pawh khan ngaihtuah a tithui thei viau bawk ang.

ZPM CM candidate thusawi kha han la chhuak ila- "MLA candidate ṭha tak tak awm mah se, an hruaitu lu ber a ṭhat loh chuan vote loh ngam a ngai. Hruaitu ṭha tehna atan an rorel rei chhung emaw, tlin rei lam ni loin, an hun chhunga an thil tih a pawimawh."

He a thusawi hi a dik vek a, hriatthiam harsa lo tak pawh a ni. CM pawimawhzia a tarlanna a ni ber ang chu. Kan rama MLA candidate-te hi a mal malin han chhut ila, mi ṭha tak pawh ni se CM candidate ber a ṭhat loh chuan vote loh ngam an ngai tihna a ni dawn a. Chuti a nih chuan, Congress, MNF, PRISM, BJP leh anmahni ZPM ngei pawh hian hruaitu lu ber atana an vawrh chhuah ṭheuhte hi kan duh loh chuan an MLA candidate tumah vote loh ngam vek an ngai dawn tihna a ni a, tu chu nge mi ṭha kan tih? Tu party hotu nge hruaitu lu atana kan duh? Tu party MLA candidate nge an hruaitu lu a ṭhat em avanga kan thlan tak ang? Heng zawhna hi ngaihtuah a ngai ta a nih chu!

"Hruaitu ṭha tehna atan an rorel rei chhung emaw, tlin rei lam ni loin, an hun chhunga an thil tih a pawimawh", ti-a a sawi pawh hi thudik a ni.

Kan CM hlui, Brigadier Ṭhenphunga Sailo khan, a damlai khan hruaitu a nih hun reilote chhunga a hnathawh tam tak inchhuang takin hetiang hian a la sawi thei- "Mipui nawr luihna avangin CM ka ni a. Khatia min nawr luih takah kha chuan tiin Zoram tan theihtawp ka chhuah a, ka theihtawp tak meuh meuh ka chhuah a ni. Vawiina in hmuh tam tak hi ka bul ṭan a ni hlawm. Heng, Lengpui Airport , Silchar - Aizawl - Lunglei - Saiha kawngpuite hi ka sulhnu a ni a. Lui dung kawng te, kawlphetha in ṭanna zawng zawng te hi ka sulhnu vek a ni.

Chief Minister ka nih chhung khan duh ang tawk kan ti hman lo. Mahse, a pui zual six basic needs - kawlphetha chakna, kal kawngpui te, rel kawng te, thlawhtheihna ṭumhmun te, heng zawng zawng hi chu ka ti hman alawm. Heng in hmuh zawng zawng hi ka hunlaia ka kutchhuak vek an ni," tiin. Hetianga inringtawk taka a sawi anga sawi thei tur CM dang pakhat tal hi Mizoram hian neih belh leh kan ngai a ni.

ZPM CM candidate thusawi hi han chhui zui ta zel ila. "ZPM innghahna tur chu Isua Krista a ni. Khawvel ram tin hian an sakhua chu an politics lungphûmah an hmang ṭheuh. India hi Krista ramah siam kan tum. BJP pawhin India ram hi Hindu ramah siam an tum a, min sawisel thei bik lo ang. Kan sorkar chuan Aizawl khawpui hi 'Biak-in Khawpui' (City of Churches)-ah kan puang ang." 

ZPM hi Kristaa a innghat ngam tak tak a nih chuan Mizoram party tam tak zinga danglam ber a ni dawn tihna a ni. Mizoram party leh pawl tam ber hi mihring finna leh remhriatna hmanga insela infak der ṭhin an ni a, dawt pawh thudik anga sawi hreh lo, mahni ropuina lallukhum uma midang tihchhiat hreh lo tak tak an ni. Party inkhawm bulṭan nan Pathian thawkkhum Bible an chhiar a, a hnuah an huangchhung ami ni lo zawng an diriam leh mai ṭhin. Party tam takin an party manifesto leh Isua sawizawm ṭhin mah se, an khawsak danah a inzawmna kan hmuh ngai loh avangin Kristian mipui zingah party kalphung a tla na thei ngai lo. ZPM pawh hian Kristaa innghahna thu sawi mah se, party ṭhenkhat anga mipui bum leh tham loh an chin ve chuan an sawi anga thlarau zalenna party anga chhal an harsa ang a, anmahni pawhin an zahawm loh zia an inhre ngei ang.

Pu Duhoma vekin, "Ram hruaitute bawh­chhiatna avang hian ram leilung leh a chhunga chêng mihring leh nungchate lamin an tuar ṭhin. Kei pawh hi mi chak lo, ti sual thei ka ni, thil ka tisual palh a nih chuan ka chungah ngei hremna chu thleng rawh se tih hi ka ṭawngṭaina a ni" ti-a a sawi pawh hian ngaihtuah a tithui a, sawi mai mai chi pawh niin a lang lo.

Mizoram zimte chhungah hian chhiatna rapthlak a thleng ta mawlh mawlh mai. Tualthah, rurkruk, pawngsual, zu leh dam­dawi ngawlveina chenin a pung zel chu a nih ber hi. In chim, leimin leh lirtheia chetsualna chenin hriat tur a tam ta em em a ni. Heng chhiatna zawng zawng hi ram khat hotu lu ber bawhchhiatna vanga thleng vek a ni tih chi chu a ni lo ang. Nimahse, hruaitu lu ber pawimawh zia tarlanna anga ngaih theih a ni. Ram hruaitute bawhchhiatna avangin Zoram leh a chhunga awmte hian tuar zel dawn ta ila kan tuar zo seng kher lo ang. An hlawh phu loa in ropui tak tak an sak apiangin kan rama tlang leh mual a chim ang a, luidung a kang chat ang a, sava an pul ang a, in chimin hmeithai pawh a zuah dawn si lo. Heng hi ram hruaitu lu ber bawhchhiatna vanga thleng turin kan ngai ngam em?

Anni chu in nghet tak, boruak nuam tak hnuaiah an him pial ang a, an lo hliam ve palh a nih pawhin an sum seng hauh loin phai damdawi in ṭha ber berah an zuk awm ang a, an bawhchhiatna mipuiin kan tawrhna ram tlanchhiatsanin ram dangah an zinbo thei, an sum pakhatmah seng loin. Ram hruaitu-a siamtute chuan chutiang hamṭhatna chu kan nei ve silo. Mahni bawhchhiatna mahni ngeia tuar ngam hruaitu chu tupawh ni se, he ram rethei mamawh pakhat chu a ni ngei mai.

Pu Duhoma hian ZPM CM candidate atana an puan ni khan Zoram mipuite chu ZPM-in Super Chief Minister pek min thiam thu a sawi a nih kha. Amah Pu Duhoma vekin India rama CM chi thum a sawi a:-

1) Nominal CM = A hming mai maia CM, hun inherin remchanna a pek avanga CM lo ni ve ta mai te an ni.

2) Average CM = Chief Minister van­tlang, chhe lem lo, ṭha lem lo te an ni.

3) Super CM = Chief Minister ṭha chungchuang te an ni.

Super CM pek min tiamtuin Super CM a tih te chu Narendra Modi (Gujarat), Manik Sarkar (Tripura), Pawan Kumar (Sikkim), Navin Patnaik (Odisha) leh Nitish Kumar (Bihar) te an ni a, Super CM an nih theih chhan pawh an taimak leh hun an vawn dik vang te, an eiruk loh vang, awh an ngah loh vang leh an hautak loh vang, tlak huama an beih leh an huaisen vang niin a a sawi bawk.

Kan CM lo hrawn tawhte leh hrawn lai mek hi han chhut ta neuh neuh ila, Super CM ti-a koh chu sawi loh, Average CM pawh hi an ni pha hlawm ang em tih tur khawpin min la kaihruai chu a ni si a. ZPM CM candidate-in Super CM nihna a sawi- huaisenna, taimakna, eirukna laka fihlim, tlak huama hna thawk ṭhin leh awh ngah bawk si lo CM chu kan lo nei tawh em? Kan la neih loh chuan kan neih theih kan beisei reng em?

Mipuiin Super CM kan beisei dan hi hetiang hi a nih a rinawm-

Super CM chuan a mawhphurhna a hria ang a, lei chim, kawng chhia, building chim avanga chhiatna leh harsatna thlengah a mawhphurhna hriain huaisen takin hma a la ang a, engineer leh contractor a hrem ngam ang. Super Chief Minister chuan a eiru lo ang a, a hlawh phuin in a sa ang a, officer emaw contractor ṭhenkhat nena inthurualin sum a siam lo ang.

A eiruk duh tlat loh avangin eiruk chingte a a suspend ngam ang a, jail-ah a khung hreh lo ang. Chutianga mi dik lo leh eiruk ching a hrem avang chuan sum uma tuihalte a tilawm lo ang a, mi duham rualin a chhiatna hial an ngaihtuah ang. Dawtin an puh ang a, ro a rel rei kher lo thei. Rei tak lala hnathawh sawi tur neih si loh ai chuan tlak huama reilote chhunga thil ṭha tih a thlan zawk avangin mi naran dinhmuna a tlak thlak hunah pawh hrehawm a ti lo ang.

Awh a ngah miau loh avangin a hlawhah a lungawi a. A vua leh vang emaw a chhungkaw tana Chief Minister dinhmuna ding a ni lo tih a hriat avangin Super CM chu a mite lakah a ṭha a, hun khirh ber lai pawha belhtlak a ni ang a, CM dinhmun chu sumdawn nana hmang loin rawngbawl nan a hmang ang.

Sawi tur a va tam thei dawn em! Khitiang CM baka Super CM tur an awm chuang lo. ZPM CM candidate-in a tarlan Super CM-a a chhalte ngei pawh khian tlinlohna leh thil tih sual tam tak an hun chhungin an nei ve ang. Nimahse, an tihsual an hria a, an insiamṭha a, an inzir peih a, an ngheh tlat ṭhin avangin India hian hruaitu ṭha sawi apiangin an hming a lam ta fo mai a nih hi.

He state zimte, square kilometre 21,081 chauha zau, district pariat chhunga mihring nuai 10 vel lek khawsakna, a mi cheng zawng zawng deuhthawin ziak leh chhiar kan thiamna, sik leh saa buaina awm lo, tuilian, khawkheng leh lirnghing vanga ei leh bar zawnna kawnga buai chiam a ngaihna hmun ni miah si loa Super CM chu sawi loh, Nominal emaw Average Chief Minister nih hi state dang CM hian an chak zawk hial a rinawm thin. Kan ram aia a let li chuanga zau, hnam hrang hrangte chenga chi leh chi inkara buaina chhuah fona ṭhin, keini aia a let 9-a mihring tamna hmuna CM te mah Super Chief Minister-a kan chhal thei a nih si chuan, ram hring nuam leh boruak thengthaw hnuaia seilian eng party hotu lu pawh hian an tum phawt chuan Super Chief Minister an nih ve theih loh nachhan tur a awm lo.

He thu hmang hian ka thuziak tlang kan kawm teh ang. Mual liam ta, Brig. Ṭhenphunga bawk khan MLA a nih tawp lam July 24, 2013 khan Assembly House-ah a MLA puite leh House a thlahna thuchah hetiang hian a lo sawi a,-

“Zoram mipuite aiawh tura thlan tlin MLA-te hi eng party mi pawh ni ula, Mizoram hmasawnna hi atchilh berah lo nei ula. Kan ram hmasawnna daltu ber chu hlemhletna (corruption) hi a ni a, chuvangin, he House hi hlemhletna dona hmunpui berah lo nei ṭhin ang che u. Rinawmna, dikna, taimakna leh tlawmngaihna te vawn nun zel a nih theih nan he House-a member ni tawh phawtte chu hmahruaituah lo ṭang mawlh ang che u,” tiin...

- Jeremy M. Pudaite