Written by
- P.C.Lawmkunga

CAA ṬHATNATE

‘Tlai lam ûmpâwng pâr’ an tih ang deuhvin tlai khaw hnu-ah sawi ve teh ang. Tunlaia India ram mipuite lu tihaitu ber chu khua leh tui nih theihna dan thar, Citizenship Amendment Act 2019 hi a ni awm e. He dan hi Hindu, Kristian leh sakhaw tenau dang pawmtute sakhaw thila tihduhdahna avanga Pakistan, Bagladesh leh Afghanistan aṭanga India rama rawn raltlante tana tih bik a ni. Islam sakhaw betute an tel ve lo va, hei hian bengchheng a siam tam zual ni pawhin a lang. 

December 11-a an pass leh President remtihna December 12-a lak fel a nih hma, Bill mai a nih lai aṭang tawh khan kan ngaihven em em a nih kha. Eptu Pawl chuan Sawrkar Laipui vuak nan bera hmangin State hrang hrangah hlet a chhuah a, kan vai buai ta nuai nuai mai a. Kohhran pawl hrang hrang leh University campus thlengin kua a hreuh va, kan phawklek ta hle mai a nih hi. Hetia a lan dan maiah chuan he Dan hi duh lotu an tam zawk emaw ni chu aw, tih turin a duh lotute thawm chu mitdelte hriat khawp a ni. 

Keini Hmar Chhak leh Mizoramah hial pawh kan hriat phak tawk te tein kan lo chai ve laih laih a. Mi thiam leh dan hre mite lah inthu rual thei bik hek suh. An zingah he Dan hi a ṭha ti leh ti lo an inpawlh nawk a. A ṭhenin he Dan dungzuia khua leh tui nihna atan lehkha engmah a ngai lo, an tih laiin a ṭhenin a ngai an ti bawk. Keini ang rual chu kan thle tawn vel mai mai a ni ber. NCR leh NPR te nena bai pawlh an tum ni-a sawi a nih takah phei chuan kan buai ta deuh deuh mai niin a lang. 

Chutih lai chuan vantlang thlir loh lam aṭangin bei ve tlat teh ang. He Dan hi Mizote tan a hlauhawm leh hlauhawm loh lam chu kan sawi dawn lo va. Amaherawhchu, he Dan thar, arachuk tui lova sawitu an awm laia kan chhawr ve si dan hi mi tam takin kan ngaihtuah ngai awm lo ve. Chungte chu heng te hi a ni. 

Pakhatna: Sixth Scheduled leh ILP hmannaah chuan CAA hi hman loh turin sawrkar laipuiin a rawn ti hlauh mai. Hei hian a hmaa boruak sa deuh mai kha a rawn zap dai deuh duak a. Engtik lai maha Sixth Schedule leh ILP kan neih avanga lawmna em em tur hre hranpa ngai lo khan CAA laka inhumhim nan kan hmang dawn ta ni-a a lan avangin kan han lawm thar leh a. CAA hi rawn awm lo se chuan Sixth Scheduled leh ILP kan neih avanga lawmna hranpa kan nei lem lo. CAA hian kan thil neih sa hlutzia min hriat chhuahtir hlauh mai a, a ṭha letling viau a ni. State Sawrkar hotute pawhin “Kan sawi chhuah” ti ni awm takin lo hawi pir deuh pawh ni se, lawmte chu lawmpui mai kha kan tih tur a nih hmel e. Hindu lal ram din tumna hmanrua a nih pawh a hlauhawm ta lo a ni ang. 

Pahnihna: CAA hi kan Lok Sabha MP hian a lar phah nasa mai le. Hetiang CAA boruak hi awm lo se kan MP hi a chetzia kan chhui kan chhui zui lo tawp ang. Delhi-ah nge a awm Aizawlah nge Tongkolong lamah tih kan ngaihtuah zui peih hauh lo vang mawle. Khatiang Bill pawimawh elkhen leh mi zawng zawng ngaihven Parliament-a sawiho a nih laia a ram kilkhawr ber MP in thusawina hun a han nei tlat te kha a vannei lulai em asin! CAA hi awm lo se he kan MP tuai thar tak hi nungchang ṭha takin a lo ṭhu ngawi ve hle hle tur hi a ni a. Mahse CAA hian a rawn vawrh lar a ni tih loh rual a ni lo. 

MP inthlan laia CAB martar pui tura a intiam anga sawi te chu a hmanlai thil ta ruih mai. Airport-a a rawn ṭum te pawh pawl ṭhenkhatin “Bâng rawh se” an lo ti ve ngawt nâ a, amah an tilar zual zel a ni tih chu a lang reng. Amah lawma lo dawngsawngtu tam tak an lo awm bawk a, kha mi ni kha chuan kan MP kha VVIP a ni teh meuh mai. Khatiang luih luih khan tuilét hnuah kan MP te airport-ah kan lo hmuak ngai lo. CAA kan buaipui chhung chu kan LS MP hi kan ‘icon’ a la ni zel  dawn ni awm tak a ni. 

Pathumna: CAA ṭhatpui nasa ber pakhat chu Manipur State hi an ni awm e. Kha leh chen ILP nei tura thi leh thau pawlha an beih pawha an hmuh theih miah loh, Assembly-in bill an pass hnu pawha President office-a thâm ral mai tur kha zan khat thil thu-ah Inner Line Permit chu December 10, 2019 khan an hmu thut mai a. Beng thleng thlengin bawp an khai awm e. Chu chuan mipui duh loh em em, CAA lakah himin an inhre ta phawt a. CAA hi awm ta lo se khawiah lék ILP hi Manipur hian an hmuh a rinawm lo. Hnunglama sa barh an tih chu nep te a ni. 

Palina: CAA avang hian mi tam takin India ram Constitution kan ngaihven phah. Tun hmaa Constitution leh Dan dang te ngaihsak ngai vak lo pawh khan Preamble, Fundamental Rights, Citizenship Act 1955 te chu kan sawi kûr ta dup mai a. Taxi leh rickshaw pute pawhin CAB leh CAA te chu hriat an chak ta viau mai a. Lehkhabu dawr hote pawhin dan bu hrang hrang- Citizenship Act 1955 te, Foreigners Act 1946 leh Passport Act 1967 te chu an hralh chak phah a, photo-copy dawrte pawhin heng dan copy te hi an her chhuak chur chur mai a, an sumdawnna a hlawk phah hle ni-a sawi a ni. 

Tunlaiah CAA chungchang ngaihven viau leh hriat viau chu fashion chi khat, changkanna chi khatah kan ngai a, mahni rin thu-a sawi thui thei apiang kan bawr luai luai mai a. NRC leh NPR te nena an han thlun zawm hnu phei chuan ‘maimawm ril’ ang maiin a fân thui thei hle mai a ni. CAA avang hian kan general knowledge pawh a zau sawt sawt niin a lang a, lawmawm tak a ni. 

Pangana: He thil ṭangkai pui leh deuh maitu chu India rama Eptu Pawl te hi an ni. BJP ep tur hian an intelkhawm ṭha hlei thei lo ṭhin kha a ni a. Pawisa tih thih leh GST pawh kha an han sawi ṭenghneng viau nain hma an sawn lem lo. Rafale thlawhna lei chung changah te Congress lam an bengchheng viau nain BJP vun chhia pawh an su pilh lo. CAB leh CAA zet erawh chu Eptu Pawl lam tan chuan van Manna ang hi a ni ber a, thukhat vuain an phe ta suau suau mai a nih hi. 

India ram economy dinhmun tlak hniamzia pawh ngaihtuah hman lo lekin kan mi thiamte mawngvawmba ang sekin CAA hian a tibuai a. Sawrkarin pawisa a neih tam tawk loh avanga RBI pawisa reserve cheng vaibelchhe nuai hnih dawn an hman vak te pawh kha tuman an sawi peih lem lo. Sawrkar Laipui tan pawh lawmawm letling deuh a ni. CAA hian buaina dang zawng zawng hi a khuh bo zo rih ta niin a lang. 

CAA duh lohna lantir tur leh CAA sawimawi tura pungkhawmte pawh hi inhlawhfa an tam ang tih rin theih a ni. A ni lo berah an kal velna, an ei leh in tur leh intuamlumna tur tal hi chu lo tumsaktu an awmin a rinawm. A, engpawhnise, CAA hian ṭhatna lai riau chu a nei ve tho a ni lo’m ni?