SORKAR ṬHA CHUAN HMASAWNNA TLUANTLING A NGAIPAWIMAWH TUR A NI
Hmasawnna han tih hian ram leh khawtlang rorelna, ei leh bar, sum leh pai, silh leh fen, in leh lo, zirna, finna leh thiamna, hriselna, inkalhpawhna leh inbiakpawhna, kawlphetha siam chuahna, thil siamchhuahna leh kawng hrang hranga mihringte hmasawnna a huam thei ang. Hmasawn zel duhna hi mihring mize ken tel pawimawh tak a ni. Mi pangngai chin chuan hmasawn hi kan duh vek awm e. Khawvel ram hrang hrang, Political party hrang hrangte pawhin ram hmasawnna veiin ram hmasawnna atan thil tihhlawhtlin tum an nei ṭhin a. Sorkar Department hrang hrang pawhin mahni hma zawn ṭheuhah ram hmasawnna atan hma an la bawk.
HMASAWNNA TLUANTLING CHU ENGNGE NI?
Hmasawnna hi fimkhur taka kan kalpui loh chuan kawng khata hmasawnna kha kawng dangah chhiatna a lo ni thei a, hmasawn nana kan thil tih ṭhenkhat khan a ṭha lo zawngin nghawng a nei thei ṭhin. Hmasawnna kawng hrang hrang a inbuk tawk loh a, uar bik lutuk emaw ngaihthah bik lutuk kan neih chuan a fuh lo hle bawk. Chuti ang hmasawnna chu hmasawnna tlo a ni lo va, hmasawn tluantling a ni thei bawk lo.
Hmasawnna tluantling (sustainable development) chu tuna kan mamawh phuhru chunga chhuan lo awm zel turte tan harsatna siam lo tur hmasawnna, tiin a sawi theih a; kan chhehvel thil (environment) inbuktawkna ti chhe lo va, leilung hausakna, khua rei daih tura hmang ṭangkai chunga hmasawnna, a tih theih bawk. Hmasawnna tluantling leh tlo nei tur chuan kan chhehvel thilte humhalh leh dimdawih chung leh chhuan lo awm zel turte hmakhua ngai chunga hmasawna hna kan thawh a pawimawh a nih ber chu.
HMASAWNNA TLUANTLING THUPUI LO IRH CHHUAH DAN
Hmasawnna tluantling tih thu hi thu thar a ni lo nain awmze nei taka a lo irh chhuah ṭanna chu kum 1987-a World Commission on Environment and Development (WCED) Report ‘Our Common Future’ -a a lo lan kha a ni awm e. Kha report kha Commission kaihruaitu hming chawiin ‘Brundtland Report’ tih a ni.
A hnu daihah, September ni 25, 2015 khan New York-a United Nation General Assembly vawi 70-na an neih ṭumin ram 193 aiawh kalkhawmte chuan khawvelah hmasawnna tluantling a awm theih nan kum 2030 ral hmaa tihpuitlin tum 17 (sawm leh pasarih) lungrual takin an tithlu ta nge nge a. Chungte chu Sustainable Development Goals (SDGs) tih a lo ni ta a ni.
Heng thiltumte tihlawhtling tur hian January ni 1, 2016 aṭang khan hma lak ṭan a ni a. India ram pawh thutlukna siamtute zinga tel ve a nih avangin hma a la zel a ni. Sorkar laipuiah chuan NITI Aayog-in bul an tum a; Mizoramah pawh Planning and Programme Implementation Department chu hmalatu bulpui a ni - a tihlawhtlingtu tur sorkar department hrang hrangte Committee-ah member an ni.
HMASAWNNA TLUANTLING NEI TURA TIHHLAWHTLIN TURTE
Hmasawnna tluantling atana kum 2030 ral hmaa tihhlawhtlin tum 17 (sawm leh pasarih) hi a pawimawhin mipui mimir nun leh khawsak kawnga hmasawnna (social development) lam te, ei leh bar leh eizawnna kawnga hmasawnna lam (economic development) te, kan chhehvel thil leh sik leh sa (environment) danglam tur venna kawnga hmalaknate a huam vek a ni. Tawi te tein han tarlang ta ila.
1. Hmun tin kil tina retheihna hrang hrang um bo.
2. Ṭam tih reh, ei leh bara intodelh leh eitur ṭha zawk siam chhuah a, kan chhehvel thil tichereu lo thei ang bera ei leh bar tur thar chhuah.
3. Hriselna ṭha kan neihna tura hma lak leh nausen aṭanga tar thlenga hlim leh nun nuam taka kan khawsak theih ngeina tura hma lak.
4. Mi tinin kan dam chhung eng hun pawha zirna ṭha tak kan neih theihna tura hma lak.
5. Mipa leh hmeichhe intluktlanna tura hma lak leh hmeichhiate dinhmun chawikan.
6. Mi tinin tui thianghlim hnianghnara kan hmuh nana hma lak, khuarei daih tura tui enkawl leh humhalh a, khawtlang leh mipui mimir thianghlimna tura hma lak.
7. Mi tin tana awlsam leh tlawm zawka kawlphetha rintlak, khuarei daih tur kan chhehvel thil tichhe lo leh bawlhhlawh tichhuak lo zawnga siam chhuah.
8. Mi zawng zawng tana eizawnna leh hnathawh tur hlawk zawk siama hmasawnna thlentir leh kan thiamnain a phak ang china kan lungawina tur tawk eizawnna ruahman.
9. Hmasawnna ruhrel ṭangkai siam, mi tin huap leh kan chhehvel thil dimdawih chunga thil siam chhuahna hmun (industry) din te, thil thar siam chhuahna (innovation) lama hma lak leh infuih.
10. Khawvel ram hrang hrangte leh ram chhung hmun hrang hrang mite khawsak dinhmun inthlau lutuk tiziaawm tura hma lak.
11. Khawpui leh mihring chenna khuate, chenna nuam leh him, chhiatna hrang hrang pawh dawl zo thei tur leh ngelnghet taka awm thei tura siam.
12. Neitu nihna rilru leh khuarei thlir chunga renchem taka thil hman leh siam chhuah.
13. Sik leh sa danglam zel tur leh a nghawng theih thilte venna kawnga chak taka hma lak.
14. Tui leh a chhunga awm nungchate khuarei daih tura dimdawih taka enkawl a, renchem taka hman ṭangkai.
15. Leilung leh lei chunga thilnung leh thilnung lote humhalha an dinhmun chhe tawhte ngaihawhtir leh tura hma lak leh remchem taka hman, ramngawte ngun tak leh renchem taka enkawl leh hman ṭangkai, ramngaw ṭhiah tih tawp leh a chereu tawh din thar leh, nungcha, thing leh mau leh thilnung dangte riral zel tur ven.
16. Khawtlang nuna remna leh muanna tungding tur leh mitin dikna chanvo humhalhsak leh chumi tihlawhtling tura inkaihhruaina ṭha tak neih.
17. Hmasawnna tluantling nei tura thil tumte hlawhtlin nana a bawhzuina lam tihchak, leh khawvel pum huapa thawhhona tihnun thar zel.
Heng thil tihhlawhtlin tum sawm leh pasarihte hi ‘target’ hrang hranga ṭhen darh leh a ni a; tunah chuan kan tarlang vek rih lo ang.
SORKAR LEH MIPUI KAN PAWIMAWH
A pawimawh ta ber chu, kan ram kan tih chhiat a, kan tihchereu zawh hma hian kan ram sorkar leh mipuite hian hmsawnna kawng hrang hrang kan thawh hian hmasawnna tluantling (sustainable development) ngaihdan bulṭhuta hmangin ruahmanna kan siam a, hma kan lak hi a ni. Hemi kawngah hian mipui kan ṭhanharh a hun a, sorkar phei chuan he lam hi a ngaihpawimawh a, ngun tak leh chik taka ruahmanna a siam a, hma a lak a ṭul hle a ni.
(He thu ziaktu Dr R.K. Lallianthanga hi Environmental Science Department, Gauhati University aṭanga Satellite Remote Sensing hmanga Ph.D hmu a ni a. Directorate of Science and Technology, Planning Department aṭanga Chief Scientific Officer-a pension a ni e. Ed.)
- Dr R.K. Lallianthanga