Written by
Rev. PC Nghàklianmâwia

Isua kha khawiah nge a pian?

Isua pianna hmun hi Chanchin Ṭha Bu ziaktute zingah Luka chauh hian a ziak lang a “Khualbûka an len ve tâk loh avangin ran chaw pêkna thlengah a muttir a” (Lk 2.7) tiin. Hemi bâk hi Isua pianna hmun chungchang ziahna kan Bible hmun dangah a awm lo niawm a ni. Luka hi medical doctor, mithiam leh lehkhathiam a ni a, Isua chanchin hi a chinchhuakin a chhui a, uluk takin a ziak a, chuvangin Chanchin Ṭha bu dangin an ziah lan loh tihlan tam tak pawh a nei rèng a ni.

Nausen Isua chu a pian hlimah ranchaw pekna thlênga muttir a nih avangin in pangngai ni lo, ran inah piang anga ngaih a ni fo reng a. Isua kha ran inah a piang rèng em tih hi kan chhui ber tur a ni. Isua nu leh pa, Josefa leh Mari te chu chhiarpui avangin Josefa khua Bethlehem-ah hming ziak turin an kal a. Bethlehem-ah hian chhiarpui lai a nih avangin mikhual an khat hle ni tur a ni, Josefa te nupa pawh hian thlenna tur an nei lo hial a. Josefa hi Bethlehem khawchhuak a ni nangin Bethlehem-ah hian in leh lo a nei tawhlo ni ngei tur a ni, hetia thlenna tur an haihchham ta mai hi mahni khua ni bawk si chu a mak angreng hle. A chhûngte pawh an la awm ngeiin a rinawm a, a chhungte pawhin mikhual an neih khah tawh avangin an thleng thei lo nge ni, Bible hian chu lam chu a sawi zui tawh lo va.

Khualbûk pawh mikhualin an khat vek tawh a. Mari chu raipuar ṭeuh ni mah sela an khawngaih thei bik lo nge, Juda danah hmeichhia in naute an neiha, mipa a nih chuan ni 7 an bawlhhlawh phawt a, chu hmeichhe bawlhhlawh tur chu buaipui peih lovin Mari raipuar ṭeuh pawh chu an khawngaih duh lo nge tih pawh a hriat tawh lo. Mari lah chuan rei nghák thei lovin a hring ta mai bawk si a, khualbûk pangngai an hmuh loh avangin khawi lai remchangah emaw an inkulh a, naute chu a hring ta mai a, chutia a hrin takah chuan puanin a tuam a, ran chaw pêkna thlêngah a muttir ta a. Ran chaw pêkna thlênga muttir a nih avang hian rilru mitthlain a chhuidawn a, Isua kha ran inah ngei a piang anga ngaihna min neihtir ta a ni. Ran inah chuan ran chaw pêkna thlêng chu a awm ngei tur a ni. Krismas laia Isua lem ziaktu tam berte hian a bul vêlah sabengtung leh bâwng te, beram lemte leh chûngte chuan nausen Isua chu an thlir lai lem hi an ziak tel deuh zel bawk a.

Isua pianna hmun chungchang chhui nan chuan a ziak thui ber awm­chhun Luka 2:7 thu hi kan luhchilh a ngai a. Hetah hian Josefa leh Mari te chuan khualbuk-ah riahna tur hmun an chan ve loh thu kan hmu a.

Josefa khan Bethlehemah hmelhriat a nei lo em ni?
Bethlehem hi Josefa pianna leh seilenna khua a ni a, a khua a ni. Chutianga mahni khuaa zin ve ta chèng thlenna tur nei loa a han vakvai ta mai hi a mak angreng hle! A chhûng leh khatte emaw, laina leh ṭhianṭha tute emaw tal chu Bethlehem-ah hian la awm âwm tak an ni a. Kenneth Bailey-a, kum zabi khatna hunlaia Palestina hnamzia (culture) zirtu chuan mahni khuaa zin emaw hawten an tih dan heti hian a sawi a:
Josefa kha an khua Bethlehem a lo thleng tlai deuh a nih pawhin an hnam tihdan phungah chuan a chhûngte emaw, a ṭhiante emaw hriat turin a thlahtute hming chhalin a au ang a, “Keimah Josefa, Jakoba fapa, Matthan-a fapa, Eleazar-a fapa, Elihud-a fapa ka ni e,” a ti ang a, chutianga mi an rawn inchhal tawh chuan chu khaw tui liak chu a ni tih khawchhûng mite chuan an lo hre nghal mai a, inchhûng aṭangin an lo chhâwn vat ang a. “He khuaah hian kan lo lâwm a che, i tân tihsak theih che kan nei em?” an lo ti ang. Josefa khan Bethlehem khuaah hian chhûngte leh ṭhiante pakhat mah hmelhriat a nei tawh lo a nih pawhin Davida In hmingthang tak (chu chu Bethlehem sawina) member a lo nih tawh avangin an lal ropui Davida hming avang tal pawhin Bethlehem khuaah khân lâwm a hlawh tur a ni tiin a ziak a.

Mahse, Bible-a kan hmuh angin Josefa-te nupa hi thlenna tur haihchhamin an vakvai hle a ni tih kan hria. Mikhual tam runpui lai a nih avangin anmahni ngaihsak hman an awm lo pawh a ni mai thei e, chu lamah chuan Bible a ngawi tawh si.

Hmânlai Judate in sak dân
Luka 2:7 thu hrefiah tur hian hmanlai Judate in sak dan sawifiah hmasak a ngai a. Luka hian ‘Khualbuk’ (Eng. Inn) a tih hi eng nge ni tih lo en hmasa ila. Helaiah hian Luka hian khualbuk sawi nan Grik ṭawng ‘Katalumati’ a hmang a. International Standard Bible Encyclopaedia chuan he Kataluma thumal awmzia hi heti hian a hrilhfiah a: ‘Hmanlai mimal ina pindan chungnunga an hmun âwl zuah, khualzinte an thlentirna leh an riahtirna room, riah man pawh an lâk lêm lohna, mikhual duhsak taka an thlentirna’ tiin. Kataluma hian awmze hrang hrang a nei thei a, khualbûk sawi nana Lukan a hman laiin, ‘chenna hmun’ emaw, ‘pindan chungnung’ (Isua leh a hoten zanriah hnuhnung an kilna) sawina a ni thei bawk a, ‘phelh’ (ran/sakawr thlunna phelh) sawina a ni thei bawk a. Luka hian hemi tlukpui ṭawngkam a hmanna hmun dangah chuan Kataluma hmang lovin pandocheion a hmang thung a (Luka 10:34), chu chu khualzin te chawlhna hmun, riahna hmun, in sawina a ni.

Isua pianna hmun dik tak hre turin hmânlai Palestina rama an in sak dan design hi hriat chian hmasak a ngai a. Kenneth Bailey-an a lehkhabu Jesus Through Middle Eastern Eyes tih a ziahah chuan chhungkaw tam ber chu room pakhat (single room) ah an khawsa a, an in chuan chhawng chung leh hnuai a nei tlangpui a. In hnuai lamah chuan zânah an ran vulhte an riahtir ṭhin a. Chu an ran vulhte an riahtirna sirah anmahni tlawhtute riahna tur mikhual room ang deuh an nei bawk a, a nih loh pawhin eng emaw atana hman ṭangkai turin an zuah áwl ṭhin a. Inhnuai lamah vek hian chhungkua inkawmkhawmna (living room) a awm bawk a, hemi nghenchhan deuhthaw hian an rante chaw an pêkna ran in a awm bawk a. Chuvangin he family living room-ah hian buhpawlte pawh a awm deuh niaih ṭhin nghe nghe. Tichuan, hmânlai Judate in sak dan kalhmangah chuan a tlangpuiin in chung leh in hnuai an nei a, in chunglam chu riahna leh mikhual thlenna hmun atân an hmang a, inhnuai lamah hian inlengte lo kawmna (living room) leh a ṭul thuta mikhual han riah mai theihna tur hmun (room) an nei bawk a, hemi bâkah hian zan lama an ran vulhte an riahtirna leh chaw an pêkna ran in a awm bawk a ni. He Ran in hi an in hung chhûng veka awm kha a ni.

Khualbukah hmun an chang lo nge riahna an chang lo?
Josefate nupa kha khualbukah khan hmun an chang lo nge, riahna tur room an chang lo tih hi a chiang chiah lo va. Mi tam tak chuan khualbuk vengtu kha kan dem a, Isua nu leh pate kha lo thleng thei lovin a lo hnar angah kan ngai a, kan Krismas hla ah pawh:
“Khualbuk vengtu i ui lawm ni
Tlantu mual liam tur saw...
Khualbuk vengtu ang mai ka ni
Sualin min bawm reng e” tiin khualbuk vengtu hi kan dem hle a ni. Mahse khualbuk vengtu hian Josefate nupa hi a hnar thu Bible ah kan hmu lo! Mari nau nei mai tawh tur hmeichhe khawngaihthlak tak khualbuk vengtuin lainatna nei miah lova a lo hnar ngawt tura han ngaihtuah hian hmanlai Judaten mikhual an induhsak dan ngaihtuah chuan chu a dik ber lo ve thei bawk. Chuvangin thil thlen dan chiah hi eng nge a nih hriat a ngai ta a ni.

Luka'n helai thu min hrilh dan chuan “Chuta an awm lai chuan a hrin a lo hun ta a; fa tirah mipa a hring a. Puanin a tuam a, khualbûka an len ve tak loh avangin ran chaw pêkna thlêngah a muttir a” (Luka 2:6-7). Helaia ‘khualbukah an len ve tak loh avangin’ tih hi a Greek ṭawnga a dah dan chu: “ouk en autois topos” tih a ni a, Greek ṭawnga a awmziaah chuan ‘an tân room a awm lo’ tih ni lo vin ‘hmun âwl (room/space) an nei ve lo’ tihna a ni. A awmzia hi a danglam ta hlek a, ‘an tan room a awm lo’ (there was no room for them) tihin a kawh chu kha inah khan an tân hmun a awm lo, hmun dang an zawn a ngai tihna a ni. ‘Room an nei ve lo’ (they had no room) tih a nih ve thung erawh chuan kha inah khan an tân riahna tur leh nau han hrina han inkhung hranna tur room hran chu an nei lo na a, kha inah vêk khan an la awm a, room hranpa nei lo mah se, kha inah khan an châmbâng tih a kawk thei ta thung a ni.

A chunga Judate in sak dan kan sawi tawh ang khian Luka'n helaia khualbûk a tih pawh hi chutiang ang design hmanga sak chu a nih a rinawm a. Mithiamte chuan Josefate kha khualbûkah khan an hnawng ni loin riahna tur room an chang lo mai zawk niin an ngai a. Mikhual room pangngai (inchung lamah) an chan loh avangin (khualbûk neituin a khawngaih nge) inhnuai lamah room mumal awm lohna, living room velah emaw an inkulh ta mai a ni ang. Isua kha ran in chhûng tak takah piang lovin ran in sira hmun âwl, living room emaw, khualzinte an lo dawnsawnna hmunah emaw khan a piang a nih an ring ta ber a. Nausen piang hlim han dahna mai tur khum emaw, thil remchang dang a awm tak loh avangin an bul maia ran chaw pêkna thleng chu remchangah lain an hmang ta mai a nih a rinawm. Isua kha a pian hlim khan a khawhar lutuk lovin a rinawm, a nu leh pa bâkah kha khualbûka thleng ve mikhualte leh khualbûk neitute chhungkua pawh khan chutia an ina naute lo piang ta chu eng emaw ti tak chuan an va chiauau ve ngeiin a rinawm. Chu bakah an sir maia ran, zana an riahtirte pawh chuan nausen Isua lo piang chu an theih ang tawkin an rawn thlir ve ngeiin a rinawm bawk.

William Thomson-a, Lebanon, Syrian leh Palestina rama missionary hna thawk ṭhin, Presbyterian pa chuan kum 1857 khan heti hian a lo ziak a: “Isua pianna hmun kha loneitu tuemaw mi naran ve mai in niin a lang a, nausen Isua pawh kha ran chaw pêkna thlêngah an zalh a, chutiang ang ran chaw pêkna thleng chu chutih hunlaia mi naran inah chuan a awm deuh vek a ni,” a ti.

Eng vangin nge Isua kha ran ina piang anga kan ngaih tlat?
Kristian tam berte kan pawm dan leh nia kan rindan chu - Josefate nupa kha khualbûkah an len ve loh avangin an chhuak a, khawilai daipawn ranin remchangah emaw an invawmlut ta rawih mai a, chutah chuan nausen Isua kha a lo piang ta niin kan ring deuh vek mai. He zawhna, Kristian tam tak ten hun rei tak ni ngeia kan lo pawm ngheh tlat tawh, kan Krismas thu leh hlaah pawh kan phuah kur ngei nguai tawh hi engti tiha hetiang ngaihdan (Isua pianna hmun ran inah tih hi) hi lo nei nge maw kan nih le? Alfred Plummer-a, Khawvela Bible hrilhfiahna (Commentary) rintlak leh ṭha ber pawl, International Critical Commentary ziaktu chuan hetiang ngaihdân kan neihna chhan niawm heti hian a sawi a: A chhan lianpui pahnih a awm thei a, pakhatna chu Isua pian lai chanchin hi a hunlai khawvela an hnam nun leh khawsak phung (culture) zulzuiin kan chhiar ngai lo va, kan hriatthiam dan leh nia kan rin dan angin, chu kan ngaihdan chu kan hmehbel vang a ni. Entirnan, ranvulh chungchangah, khawiah nge kan ran vulhte kan dah ṭhin? Khawthlang ramah chuan chhungkaw chenna aṭanga hla takah ran in an sa a, ran an vulh ṭhin. Chu ngaihtuahna aṭang chuan he Isua pian thu hi kan chhiar a, Isua kha mihring chênna in ni lovin ran in, hmun hrana an sakah kan piantir ta mai a ni! Mahse hmânlai Judate insak dan phungah chuan ran in hi hmun hranah sa lovin an in hnuaiah an rante kha an riahtir ṭhin a ni si a. Pahnihnaah chuan, titia kan inhlanchhâwn leh nia kan hriat dan kan sawite hi a tak tak anga kan ngaih zui ṭhin tak vang a ni. Isua pianna hmun pawh hi hmanlai aṭangin ran in chhûng tak taka piang anga ngaihna kan neih avangin kan thu leh hlaahte chutiang lam hawi chuan kan phuah a, chu chu ṭhangthar lo chhuak zêlte hnenah kan inhlanchhâwng zel a, chutiang rilru pu chung chuan Bible pawh kan chhiar a, hetiang ngaihdân nghet tak hi kan lo neih phah ta a ni, a ti.

Stephen Carlson-a chuan Josefate nupa kha khualbuk pangngaiah an len ve tak loh avangin khawi dangah kal lovin Josefate inpuiah an lut a, mikhual room pangngai chu an chang tawh bik lo va, mahse thlaveng atâna an room zuat, room tê deuh bikah chêp takin an invawmlut a, chutah chuan Isua kha a piang a ni a ti. He an room hi nau han neih nan chuan a tê hle niin a sawi bawk.

Nausen Isua kha ran chaw pêkna thlênga dah a nih avangin ran inah piang ngeiin kan ring ṭhin a. Mahse a hunlai khawvela an ran vulh dân te, an in sak dânte leh an hnam nunphung leh khawsak dân zuk bihchian erawh chuan ran in tak takah piang lovin, ran in bula hmun awl, inchhung ni siah a piang niin a lang. A pian lai pawh hian Josefate nupa chauhin khawhar leh baihvai taka buaipui lovin nau chhar mite pawhin an buaipui/ṭanpuiin a rinawm. Khualbûk vêngtu khan room nei tawh lo mah se, Mari raipuar ṭeuh leh hring ṭep tawh kha hmun dang han pan leh tur chuan a tir phal bik kher lo maithei a, chu ai chuan an inhnuaia ran in sira an room (living room) emaw, an bungraw dahkhawmna in emaw chu a thenfaitir sawk sawk ang a, chutah chuan a riahtir ta pawh a ni thei bawk. Chutianga nau hring ṭep tawh chu nau char mite pawh a rawihsak/kohsak ngeiin a rinawm. Hetiang zawnga ngaihtuahna hi Bible kan lo chhiar ṭhin dan leh kan pawm dan chu ni chiah lo mah se la, a hunlai khawvela ran an vulh dan te, an in sak dan hmang te, leh an hnam khawsak dan (culture) aṭanga teh chuan thil thlen dan dik tak zawk a nih a rinawm. Chuvangin Isua kha ran inah tak tak piang lovin inchhûng pangngaiah ngei a piang a nih a rinawm zawk.

- Rev PC Ngháklianmâwia