Mizoram sorkar leh zirna
Mizorama lumpsum grant-in-aid higher secondary school (HSS) pakuate adhoc grant-in-aid dinhmuna hlànkai phût vangin HSS pakuate chu June 18, 2018 aṭang khan khâr a ni tawh a, thla khat chuang zet khâr a ni ta. July 26 aṭangin lumpsum HSS pakuate mai bakah, an awmna khua ṭheuha sikul leh sorkar office zawng zawng an khâr bakah, kawngpui an dang bawk. Sikul naupang
ṭhahnem takin thla khat chuang fé mai zirna an chhunzawm tawh lo leh, an exam ve thei lo hial hi a pawi ngawt mai.
Lumpsum HSS-te'n sorkar an nawr mek bakah hian, lumpsum middle school leh high school-te pawhin adhoc grant-in-aid dinhmuna dah an phût mek a; tun July thla chhung Mizoram sorkar an ngaichâng mek. July thla chhung hian an beisei ang hmu lo ta se, engtin nge sorkar an nawr zui ve dawn hriat a la ni lo.
Lump sum HSS-te hi
Lump sum HSS ho enkawltute hian an hmalakna an ngaihtuah chian leh zual a ngai hle mai. Zirlaite thla khat chuang sikul an chawlhtir ngawt mai hi an (zirtirtute) tih tur a ni chiah em? Zirlaite hmangaihna leh duhsakna a ni tak tak em? Ngaihtuah tham a ni. Assembly inthlan a hnai a, an thil duhah sorkar nawr hlawhtlin a awlsam deuh beiseiin an duh bak bakin hma an la ta chiam mai a ang. Kum 2013-a Assembly inthlan khan tuna an thil phût tho hi phûtin, sorkar an lo nawr chiam tawh a, mahse, an hlawhtling lo. Inthlan a zo a, an reh vang vang a, kumin inthlanpui kumah vêk kum 2013 ang thoin an nawr leh ta chiah mai a. A danglamna chu, kum 2013 aiin an kal na ta zawk hi a ni.
Sorkar tan tih theih a ni em?
July 26, 2018-a School Education department-in sawifiahna a tihchhuaha a lan danin, Mizorama lumpsum school 71 tana kum khata ṭanpuina sum pek zat chu Rs. 88,50,000 (nuai 88.5) a ni a. Middle school pakhat hnenah Rs. 1,20,000 ṭheuh pein, M/S 33 tan Rs. 39,60,000; high school pakhat tan Rs. 1,20,000 ṭheuh pein, H/S 27 hnenah Rs. 32,40,000 leh, higher secondary school pakhat hnenah Rs. 1,50,000 ṭheuh pein, HSS 11 hnenah Rs. 16,50,000 a pe ṭhin.
Tuna nuar mek lumpsum grant-in-aid HSS pakuate hi adhoc grant-in-aid dinhmunah dah ni ta se, thawktu zawng zawng leh an D.A 50% nena sorkarin kum khata sum a sen tur chu cheng vbc. 20.84 vel niin School Education department chuan a tarlang bawk. Kum khata HSS pakua tana cheng vbc. 20.84 vel sên belh hi sorkar tan a hautak a, tih theih lohah a ngai.
Hetih lai hian, kum 2018 chhung atan Assembly constituency 40-ah NLUP hnuaiah ṭanpuina cheng nuai 400 (vbc. 4) ṭheuh pek tum a ni a (bial khatah mi 400 hnenah Rs. 1,00,000 ṭheuh pek tum a ni), constituency 40-a kumin bika NLUP atana sum sem tur chu cheng nuai 16,000 (vbc. 160) tihna a ni. Kum khata sorkarin NLUP-a sum a sem tur zat (nuai 16,000) aia HSS pakuate adhoc grant-in-aid dinhmuna dah vanga sum sên tur zat a tlem zawkna chu cheng nuai 13,916 (vbc. 139) tihna a ni bawk.
Hei hian a entir chu, 'Mizoram sorkar hian a duhnaah chuan sum a nei,' tih hi a ni. Tuna sorkar laipuiin budget a kalpui dan hi Planning Commission awm laia kalphung nen a inang lo a; state budget-a sum awmte chu state sorkarin a duhna apiangah a dah tamin a dah tlem mai a, a duh angin a hmang thei a ni ber tawh. Chuvang chuan, NLUP atan pawh sum tam tak a dah a, NLUP mai bakah, NEDP atan pawh chen vbc. 1,000 (nuai 1,00,000) lai a dah a nih hi. State sorkar hian a duh phawt chuan kum lo kal leh zel turah pawh NLUP/ NEDP atan kumina an dah aia tam pawh a dah thei.
Chutiang chiah chuan, lumpsum HSS pakuate hi sorkar hian a duh phawt chuan kum khata cheng vbc. 20.84 (NLUP atana sen zat aia tlem fê) sên belhin adhoc grant-in-aid dinhmunah a dah thei a, kum lo kal leh zel tura sum sen ngai pawh NLUP atana sum a dah ṭhin ang thoin a dah leh zel thei. Sum mamawh zat chu School Education department budget-ah a dah mai thei tura ngaih a ni; a duh phawt chuan.
Sorkar tan tih âwm a ni em?
Tuna Mizorama sorkar sikul leh college zinga a tam ber hi a tìrah chuan khawtlangin an din, a hnua sorkarin a ṭanpui a, deficit school/ college leh provincialise school/college-a a dah tâkte an ni. Sorkarin sikul a din liau liau hi a awm a nih pawhin, a tlem khawp ang. SSA/ RMSA aṭanga bika din erawh tlem azawng a awm mai thei. Khawtlangin sikul emaw, college emaw an dinte sorkarin a lak zui tâk hi kalphung pangngai a ni a, tih ngai loh a ni lo a, tih âwm loh pawh a ni hek lo.
Congress party kaihhruai sorkarin term hnih (kum 10) chhunga private school, lumpsum school leh deficit/ adhoc school-te dinhmun sang zawka dah a ni lo hi a mak ang reng! Kolasib-a CZS Higher Secondary School chu kumin (2018) hian sorkarin adhoc grant-in-aid aṭangin provincialised-ah a hláng kai a; chu chu kum 10 chhunga sorkarin sikul zinga dinhmun ṭha zawka a dah awm chhun niin a lang. Kum 10 kal taa sikulte an dinhmun ngai renga kum 10 chhung dah hi a 'Hmasawn lo zia' deuh. Zirna ngai pawimawh nia insawiin, Education Reforms Commission hial dintu ni mah se, 'Zirna ngai pawimawh sorkar' tia sawi chi a ni chiah em?
Lumpsum school-te'n adhoc grant-in-aid dinhmuna dah phût mah se, an zavaia dinhmun sang zawka dah chi erawh an ni kher lo mai thei. Chuvangin, Mizoram sorkar hian lumpsum HSS-te leh M/S leh H/S lama lumpsum school-te pawh an dinhmun zir chiangin, zirtirtu dinhmun te, zirlai dinhmun, zirlai awm zat, a khaw chhehvela sikul awm dan, zirlaite khawi khawi (khua) aṭanga lut nge, tihte zir chiang se. Zir chianna chu behchhana hmang chuan, nawr vang ni lo pawhin, a phúte chu dinhmun sang zawkah hlânkai se; kalphung dik leh ṭha a nih a rinawm.
Harsatna chinfel
Tuna phût nei mekte sorkarin a hmachhawn dan en leh sikul hrang hrang a enkawl dan ngaihtuah hian, Mizoram sorkar hian zirna a ngai pawimawh tak tak a ni, tia sawi ngam a har. 'Sum a awm lo' tih chhuanlama hman leh ringawt ṭhin hi a dik lo. A chunga kan sawi tawh angin, Mizoram sorkar hian a duhnaah chuan sum a nei tak zet. Sikul khâr mek chungchangah pawh, 'Sum dinhmunin a zir lo' tih chhuanlama hmanga a inthiam chawp ringawt zel mai leh, sikul khâr mek vanga zirna chhunzawm thei lo zirlai tam tak harsatna sutkian tum zawnga hma a la lo hi a mak tak zet a ni.
A chhan chu eng pawh ni se, zirlai tam takin hun rei tak sikul an kal thei lo a, an exam thei lo hial hi sorkarin a ngaihven tur a ni a, sikul an kal a, zirna an chhunzawm theih dan tur a ngaihtuah tur a ni. Thla khat chuang daih zirna an chhunzawm tawh lo a, he thla khat chuang chhung hian zirlaite'n zirna an chhunzawm theih dan tur a chingfel tawh tur a ni a, zirlaite'n sikul an kal tawh tur a ni. Mahse, chutiang chu a ni si lo. Ṭhalaite eizawnna tur kawng dappuina (entrepreneurship, etc.) lamah ṭan a la a, sum pawh a séng nasa a; a ṭha tak zet. Kawng zawnpui tlaka awm theihna tura a bul ṭanna, zirna atan pawh hian sum sèn hreh loh lehzual a ngai âwm e.
Zirtirtu transfer ngam loh
Mizoramah zirtirtu an tlêm lo tih an sawi ṭhin. Sikul hrang hranga zirtirtu awm zat hi inkhairual taka dah ni se, sorkar sikula zirna hian hma a sawn phah ngawt ang. Tunah chuan, khawpui leh khawpui hnaih deuh sikulah zirtirtu an buk hle laiin, zirlai naupang an tlem em em a; thingtlangah zirlai an ṭhahnem a, zirtirtu an tlem a, an indaih lo hle thung. Thingtlang sikul ṭhenkhatah phei chuan zirtirtu 2/1 chauh awmna sikul a awm nual niin an sawi ṭhin. Hetiang hi Mizorama sorkar sikulte dinhmun a ni tih hi Mizoram sorkar hian a hre chiang, a hre chiang bertu a ni; mahse, zirtirtu an sem rual ngam si lo. A manganthlak hle mai.
Khawi sikul emawa zirtirtu senior lam tawh chu headmaster-ah a kai san a hun a, a kai san dawn chuan headmaster post awmna sikulah dah a ngai a, chu chu thingtlang lamah a ni tlangpui. Mahse, chu zirtirtu chuan thingtlang kilkhâwr zawka awm ai chuan, headmaster-a kai san loh a, a awmna ngaia awm a thlang a, sorkar pawhin kai santir loin, a awmna ngaiah chuan a awmtir zui mai a. Hetiang hi tam tak an awm niin an sawi a; kei pawhin ka hre nual tawh. Hei hi mak ka tih tàwp theih loh a ni!
Sorkar hnathawk, zirtirtu chu a kai sang emaw, kai sang lo emaw, a duh emaw, a duh lo emaw, sorkar chuan zirtirtu indaih lohna hmunah te, headmaster nei lo sikulah te, khawi hmun/ khua pawh ni se, a dah mai tur a ni. A dah thei lo emaw, a dah ngam lo emaw a nih chuan sorkar nêp tak zia a ni. Zirna ngaih pawimawh lohna chiang tak a ni bawk.
Tlipna
Mizoram sorkar hian zirna a ngai pawimawh tak tak a, Mizoram zirnain hma sawn se a duh chuan, vote zawnna rilru ringawt pu loin, ramn leh mipui ṭhatna tak tak tur zawk ngaihtuahin, Mizoram sorkar sikula zirtirtu rualkhai lo lutuk hi a sem rual tur a ni a; thingtlang sikulte leh thingtlanga zirlaite hmasawnna leh thiamna an neih theih dan tur a zawng tur a ni. Tuna phût nei mek sikulte dinhmun pawh hi, 'Sorkar sum dinhmunin a tlin lo' ti mai loin, a chinfel dan tur leh zirlaite'n zirna an chhunzawm theih dan tur kawng a zawng ngei tur a ni bawk ang. Chu chu khua leh tuite tana ding, an hmasawnna tur ngaihtuahtu sorkar tihmâkmawh a ni.
- K. Zothanpara