Written by
- Prof. Vanlalchhawna

COVID-19 HRIPUI LENG THAWHHNIHNA (Kerala leh Mizoram dinhmun thlirna)

Khawvelin Covid-19 hripui leng hi December 2019 thla tawp lam aṭangin a hmelhriat ṭan a. India rama Covid-19 hri kai hmasa ber chu Kerala state-ah January 30, 2020-ah hmuh a ni. Hripui leng thawhkhatna hi March 2020 vela inṭanin, September thla-ah a vawrtawp a thleng a. Hri kai zat hi zawi zawia tla hniamin February 2021-ah chuan ni khata hri kai hmuh chhuah zat hi 10,000 emaw chauh a ni tawh. India sawrkar hotute pawhin hripuiin min kian san ta (endgame) ni ah an ngai hial.

Mizoram leh Kerala state-te hian hri leng thawh khatna-ah fak an hlawh dun hle. Hri kai zawn chhuah, a darh tur ven leh hri kai enkawl kawngah sawrkar leh tlawmngai pawl hrang hrang thawhhona a ṭha a. Hei vang hian India ram chhung bakah khawvel hriat pawh an hlawh hial niin a lang.

Hripui leng thawhhnih­na hi March-June 2021 thla hi a vanglai nia ngaih a ni. Ni khatah mihring nuai li aia tam hri kai hmuh chhuah te pawh a awm. Nunna chan pawh an ṭhahnem tham hle. Hri kai hi July thla aṭanga tla hniam ṭanin, October thla tawpah phei chuan ni khata hri kai hi mi 12,000 vel emaw chauh a ni tawh.

Hripui leng thawhhnih­naah hian India ram pum huapa hri kai thar a tlak hniam mek laiin Kerala leh Mizoram chuan an kai ṭan ve dawn chauh niin a lang.

Kerala state dinhmun
Kerala state-ah hian hripui leng thawhhnihna hi April thla aṭangin a hluar ṭan a; May thla laihawlah a vanglai a thleng. June thla tawp lamah a tla hniam a. July thla chanve atangin a pung leh a, August-ah a vanglai thleng lehin, September thla aṭangin tlak hniam lam a pan ve chauh.

Keral state hi India ram state hmasawn ber zinga mi a ni. Zirna leh hriselna lamah phei chuan state entawn tlak (model state) a ngaih a ni. Lehkhathiam ber state an nih bakah hriselna lam enkawlna (healthcare) nei changtlung bera ngaih an ni bawk.

Kerala state bika heti tak maia hripui a hluar rei hi a mak hle mai. Mi thiamte pawhin a chhan mumal tak sawi tur an hre lo niin a lang. Kerala mipui hian Covid-19 hri do theihna (antobodies) nei an tlem bik ni a hriat a ni. Taksain natna hrik a do theihna (antibodies) hi hri kai vangin emaw, hri danna lak vangin emaw neih theih chauh a ni.

ICMR- in India ram pum huap Covid kai tawh zat chhuina (serosurvey) June-July 2021 thla chhunga neih takah khan Kerala mipui zaa 44.6 vel chauhvin Covid-19 hrik do theihna (antibodies) an nei nia ngaih a ni. India ramah a nei hniam ber state a ni.

Union Health Ministry chhut dan chuan Goa state tih lovah chuan Kerala state hi Covid-19 hri kai tam ber a ni a. July thla tawp thleng khan Keralaa mipui zaa 10 velin hri an kai tawh a; positive rate pawh a sang hle, za-ah 13 chuangte a ni; hei vang hian Covid-19 hi a darh zau hle tura ngaih a ni. July thleng hian Keralaa mipui puitling za-ah 23-in hri danna an la tawh a; vawi khat chauh la hi za-ah 54 lai an ni bawk. 

ICMR chhut dan chuan hri danna vawi khat chauh la zingah za-ah 80 laiin hri do theihna an nei. Keralaa state-ah hian hridanna vawi hnih leh vawi khat la belhkhawm hi mihring za-ah 77 a nih laiin mipui za-ah 44.6 chauhvin Covid-19 hrik do theihna an nei hi a mak hle ngaih a ni.

Hei bakah Kerala state-ah hian Covid-19 chi hrang a tam bik nia hriat a ni bawk. Khawvel pum huapin Covid-19 hri hlauhawm bik (Variants of Concern) - Alpha Variant, Beta Variant, Gamma Variant leh tunhnaia hmuh chhuah thar Omicron variant te an ni a. Delta Variant hian thlah chhawng 13 chuang lai a nei tawh bawk. Covid-19 Genome Surveillance Dashboard (September 19, 2021) in a tarlan danin Keralaa state-ah hian Variant chi thum (Alpha, Beta leh Delta) bakah Delta thlah chhawng (lineage) chi thum (AY12, AY1 leh AY16) leh chi dang a awm nual a ni.

Hripui leng ṭhenkhat hi a tir aṭanga khuahkhirh ṭhat hian a daih rei zawka ngaih a ni a; mipui tam berin an kai (herd immunity) hma chuan a reh tak tak thei lova ngaih a ni. Hripui leng thawh khatnaah khan Keralaa mipui za-ah 90 vel hi hri laka hima ngaih an ni. Amaherawhchu, hri thar (new variant), kai darh awl zawk a lo thawh lehin mipuiin an hneh lo fo ṭhin. Ram ṭhenkhatah hri leng an khuahkhirh ṭha hle a, hridanna pawh mipui tam berten an lak tawh hnuah an inthlahdah avangin hripui hi a thawk nawn leh duh hle bawk. May 2021 khan USA Centres for Disease Control and Prevention (CDC) chuan hri danna la tawhte pawhin hmui tuam leh mi dangte hnaih lo turin thuchhuah a siam nghe nge a ni. Kerala state pawh hi hri leng thawh khatnaah a him luat avangin thawh hnihna hi a ngam lo ta deuh a ni awm mang e tih a ni.

Mizoram dinhmun
Mizoram hian Covid-19 hripui hi March 2020 thla chawhnu lam aṭangin a hmachhawn tan a. December 18, 2021 thlenga hri kai zat hi mihring nuai 1.4 vel kan ni a. Kum 2011 chhiarpuia mihring awmzat aṭanga chhutin mihring za-ah 12.7 in hri hi an kai tawh a ni. Hri leng thawh khatna hi June 2020 – March 2021 thleng angin a ngaih theih a. Thawh hnihna hi April 2021 a inṭanin, September thla tawp lamah a vawrtawp a thleng angin a ngaih theih bawk.

Kerala state ang bawkin India ram pum huapa hri leng thawh hnihna a tlak hniam mek laiin Mizoramah hri leng hian tlak hniam liam a pan hleithei lo va. Sample test aṭanga hri kai thar (positive rate) hi India ram pum dinhmun nen khaikhinin a sang em em reng a ni. Table-ah hian April-December chhunga thla bia hri kai dan tarlan a ni a. April thla aṭangin hri kai an pung ṭan a, September thlaah a vawrtawp a thleng a. Mizoram chhungah lockdown, contact tracing, home isolation, quarantine leh a dangte uluka taka kalpui a ni reng chungin hri kai thar zat hi a tla hniam tak tak thei lo a ni.

Covid hrik thar finfiahna (Whole Genome Sequencing) aṭanga hriat theih chinah Mizoramah Delta variant hi a hluar hle niin a lang. March 2021 khan sample 69-ah variant thar hmuh a ni lo va; April-a sample 217-ah Delta variant 4 hmuh a ni thung a. June thla-ah sample 100-ah Delta variant 73, Alpha variant 1 leh Eta variant 1 hmuh a ni. July thla-ah sample 151 zinga Delta variant 115 (78%) a awm bawk. (DIPR, Covid Reports, Aug., 20, 2021). Delta variant hi inkaichhawn a awlsam bakah damdawi ina awm ngai hi Covid hrik dangte aiin a let 3 deuh thawhin an tam zawk a ni.

September thla tawp lam khan RT-PCR positive sample 350 zingah Covid-19 delta variant 316 (90.30%) hmuh a nih bakah Delta Plus Variant 3 a tel a. Delta Plus variant hi Delta variant aiin za-ah 60 in inkaichhawn a awlsam lehzual tih a ni. Sample 70-ah Delta variant chhungkaw zinga mi ‘Delta lineages’, zirchian mek leh hming la phuah loh a tel bawk.

Hridanna lak kawngah sawrkar thu kan zawm ṭha hle. December 18, 2021 thleng khan mihring nuai 13.24 chuangin hridanna an la tawh a. Dose khat la hi nuai 7.43 (56.13%) an ni a; dose hnih la hi nuai 5.81(58.86%) lai an tling bawk. Mizoramah eng zat chiahin nge Covid-19 hrik do theihna nei tih hi Serosurvey neih a nih loh chuan hriat mai theih a ni lo va. Keralaa state ang bawkin ‘antibody’ hi kan nei ṭha vak lo ve thei tho a ni. Covid-19 hripui hi hriat famkim a la ni lo va. ICMR Serosurvey aṭanga a lan dan chuan, state ṭhenkhat hri kai thar nei tam leh tlem pawh hri do theihna (antibodies) level san lam inang reng an awm nual mai. Chutiang bawkin Vaccine la ṭha tak tak state ṭhenkhat chu vaccine la mumal lo aiin ni tina hri kai thar nei tam zawk an awm bawk.

Eng vang nge ni ang?
Keralaa leh Mizorama heti tak maia Covid-19 hripui a kiam thei lo hi a chhan finfiah mai theih a ni lo va. Ngaihdan leh rindan (theory) chi hrang hrang a awm nual mai. Kerala state bikah hian India ram hmun dang aia mihring an bit bik vang te, khawpuia cheng mihring tam vang te, ram danga hnathawk lut leh chhuak an tam vang te, kum upa, natna benvawn nei an tam bik vang te, Contact tracing mumal tawk loh vang leh RAGT an hman nasat vangte a ni thei tih a ni. Hei bakah Health system an nei ṭha a, ‘Covid hrik kai zat hriat a awlsam vangte pawh a ni thei’ tih a ni bawk.

Mizoram bikah pawh Covid hri hluar bik chhan hi mumal taka hriat a ni lo. Sawrkar laipui aṭanga zirchiangtu team lo kalte hnen aṭang pawhin hriatchianna tak hi a awm thei lo niin a lang. Kerala ang bawkin RAgT hman nasat vang a ni thei ang tih ngaihdan lian tak a awm laiin State sawrkar lam hotute chuan Testing leh Reporting uluk taka kalpui a nih vang te, Mass testing leh contact tracing mumal taka kalpui vang te, Local Task Force ten taima taka Covid vei rinhlelh zawn chhuah hna an thawh vang leh inkawm nuam timi kan nih vangte a ni thei ang tih a ni. Thil pakhat kan hriat tur erawh chu - India ram state dangte hi Mizoram leh Keralaa state ang taka Covid-19 hripui dona kawnga hma la nasa hi an awm kher lo vang.

Kerala leh Mizoramte hi an hlawhchham em?
Mizoram leh Keralaa state-ah hian State dang ngaihtuah chuan Covid avanga nunna chán an tlem hle. Intensive Care Unit leh Ventilator tlakchham avanga thi phei chu an awm lo hial awm e. Covid hri kai aṭanga nunna chan zat (death ratio) hi India rampum huapin za-ah 1.23 a ni a; Mizoramah chuan za-ah 0.38 leh Keralaa-ah za-ah 0.85 chauh a ni. State dang dinhmun ṭhenkhat han tarlang ila - Maharastra (2.13%), Punjab (2.75%), Uttarakhand (2.15%), Nagaland (2.18%), Sikkim (1.25%) leh Manipur (1.59%) te a ni. India rama Covid vanga thi zat hi record loh a tam hlein hriat a ni bawk; thi zat hi official record let 3 aṭanga let 10 hial pawhin a tam zawk thei tih a ni. Keralaa state hi India rama Health Care System nei ṭha berte zinga mi a ni a; Covid avang damlote hi a thlawn vekin an enkawl a ni awm e. 

Mizoram sawrkar pawhin Sawrkar laipui leh state sawrkar hnuaiah Covid avanga damlote senso tumsak theih dan scheme ṭha tak a nei a ni. Covid-19 hi zirchian mek, insiam danglam mek a nih rih avangin hridanna ṭha leh damdawi ṭha zawk zawn mek reng a nih avangin Covid-19 laka him nan hmui tuam, midang nena inhlat leh kut sil ngunte a pawimawh em em a ni tih i hre reng ang u.

- Prof. Vanlalchhawna