Written by
C. Lalaudinga
Ramhlun Venglai

INTACH Mizoram Chapter ṭobul leh chetchanna

Kan ram, India danpui (The Constitution of India) Article 49-na ah chuan, hnam tana rohlu, hmun leh hriatrengna thil humhalh/ humhimna (Protection of Monument & places & Objects of National importance) chungchang ti hian ziah a ni.

“Hriatrengna lungphun/ hmun bik/ lemziak hmanlai thil tarlanna te, hnam tana pawimawh leh rotling thil te, tihchhiatna lakah, tihhmelhemna lakah, lak bo lakah, hralh emaw thawn bo lakah, sawrkarin a venhim leh humhalh tlat chu (khua leh tuite) tihmakmawh (obligation) a ni.”

Fundamental Duties Article 51A Sub (g)-ah chuan ram leilung pianpui boruak, ramngaw, dil, lui leh ram sahumhalh leh venhim tur a nih thu kan hmu bawk.

Khawvel hmasawn zelna avangin kum 1980 vel aṭang khan khawvel hmun hrang hranga thil leh hmun pawimawhte chu an ral sawt hle a. UNO leh a peng UNESCO lam aṭangin a chunga kan sawi takte humhalhtu pawl din turin India chu thurawn an rawn pe ṭhin. Prime Minister Rajiv Gandhi chuan kum 1983-ah hmalakna awmze nei tak a rawn tichhuak ta a, India chuan kum1984-ah India National Trust For Art & Cultural Heritage (INTACH-Tlawmngai Pawl) chu a din ta a ni. Chutihrual chuan kum 1984-ah vek Mizoramah he pawl hi din a ni leh nghal ta bawk.

Convener hmasa ber atan Pu Thanglian­chhunga (P & Sons) chu sawm leh ruat a ni a, Secretary hmasa ber pawh Pu Thanseia Dy. Director of School Education ruat a ni bawk. A hnuah kum 1987-ah Convener-ah Pu J. Lalsangzuala aṭang leh a, tin, Pu C. Chawng­kunga Co-convener atan thlan nghal a ni. INTACH Mizoram Chapter ngenna leh rawtna angin Mizoram sawrkar chuan Dan thar ṭha tak mai MAMASR (Mizoram Ancient Monuments and Archeological Sites and Remains) Acts 2001 and Rules 2003 chu a siam ta a. Chumi dan chuan sawrkar venhim leh enkawl mek hmun pawimawh 47-lai neih a ni tawh.

Pu J. Lalsangzuala vanduai thlak taka (2009)a boral hnu chuan convener atan Pu P.Rohmingthanga I.A.S. Retd. chu INTACH Mizoram Chapter convener atan thlan leh ruat a ni. Co-Convener atan Pu C.Chawngkunga bakah Pu Rinsanga I.A.S. Retd. chu ruat belh a ni bawk. Anniho hian phur tak leh chak takin hma an la chho ta zel a ni.

INTACH Mizoram Chapter hmalakna ṭhenkhatte:-

1. Kum 2011 (4.1.2011) INTACH hmalakna in Guwahati Archeological Survey of India Circle chuan kum 2012-ah Vangchhe daia Kawtchhuah Ropui lungphun chu National Impotance-ah a puang ta a ni.

2. Hemi bakah hian National Importance nithei turin a hnuaia mi hi buaipui mek a ni:-

1) Hnahlan khaw kiang Lungphunlian khawdai a, Lunphunlian puipui inphunte.

2) Lianpui khaw kianga Lunphun 85 laite.

3) Dungtlang rama pipu sulhnu leh lungphunte

4) Farkawn rama pipu sulhnute

3. INTACH Mizoram Chapter hmalakna pawimawh tak chu Archeological Survey of India (ASI) Aizawl Circle hmun chu Date 16th Sept. 2017 khan Dr. Mahesh Sharma Hon’ble Minister of State chuan a hawng ta a.

He Circle hian Mizoram, Manipur leh Tripura a huam ang. Tunhma chuan North East Circle Guwahati hian a huam zau lutuk a, thawktute an in daih thei lo va, chuvangin, INTACH Mizoram Chapter hian Aizawl Circle dil ve ila tiin thutlukna a siam a. Guwahati Circle thurawn angin dil a ni ta a. INTACH Mizoram Chapter leh Art & Culture Dept. ṭangrual chuan kan sawrkar chak tak puihna in dilna chu tihhlawhtlin a ni ta a ni. He circle hian Tuikhuahtlang, AIR Aizawl Office kiangah Office neiin Dr. Sarjeet Nayan Dy. S.A (i/c) leh K. Lalrinchhani Asst. Archeologist ten an Office chu an ṭhutchilh a, ṭul takin hna an thawk mek a ni.

4. Built Heritage 47 zet chu lehkhabuah a thlalak nen chuantirin lehkhabu ṭha tak tak 2014 aṭang khan chhuah a ni tawh.

5. Tunah hian Lungphun pawimawh Megalits engemawzat a buatsaih leh mek a ni.

6. INTACH Mizoram Chapter member-te hian heng hmun pawmawhte hi (important places) tlawhin an zir kual reng bawk a ni.

7. Quiz Competition School hrang hrangah naupangte hnenah bautsaih sak ṭhin a ni.

8. Assam Rifles Quarter Guard compound-a Laipui pahnih saw British leh French indolaia Waterloo inbeihna hmuna an hman tawh nia hriat a ni. British-in India ramah an rawn hmang leh a, Chittagong-Indonaah pawh hman a ni. J.Shakespear Superintredent Lushai Hills khan 1897-ah Aizawl rawn luh puiin Bawrhsap Office-ah an dah a. Rei awm loin Assam Rifles Quarter Guard-ah a him zawk nan an dah leh ta a ni.

Kan pi pute khan an kawt chhuahah lung an dawh ṭhin a, khawlian deuhah chuan kawtchhuah lungdawhna hmun hi hmun thum hmun li lai pawh a awm thei a, amaherawhchu, khawhmun rem lo emaw kawtchhuah rem vak loah chuan hmun hnih khat emaw lekah lungdawhna hmun a awm bawk. Kan pi leh pute hi Chin Hills ramah khan kum AD 1400 vel aṭangin an lo cheng a, thlangtla hmasa ber pawlte phei chu AD 1450 velah thlang tlaa rin a ni. Sailo ho te hi kum 1720 velah thlang an tla a. Chutichuan, kan pi pute kha Chin Hills velah hian kum 300 dawn lai an lo khawsa hman tihna a ni. Chuvangin, Chin Hills ramah lungphun tam tak kan hmu a, chung lungphunahte chuan milem tam tak an ziak bawk.

Entirnan:

1) Tlahtea Lungphun

2) Seipuikhawlua Zathanga lung (AD 1700)

3) Seipui khawdaia Zahuata lung (AD1830)

4) Mualkawi leh faibawk inkara Khuanglianthangi dam lai lung

Tlatea Lungphun A.D.1550 Zathanga Lungphun: Seipui

Seipui khua lung ziak hmasa ber Seipui khawchhung (khawlu lam)ah a awm. Ft.5 ½ vel a sang. Zathanga hi A.D 1700 velah Seipui khaw lal a ni.

Zahuata Lungphun: Seipui khawdai lung- Khuanglianthangi Damlai Lung: dawhmualah a awm. Mualkawi leh Faibawk inkarah a awm Seipuidai velah hian lungphun milem inziak tam tak hmuh tur a awm. Hengte hi kan pi leh puten an lo phun chu a ni.

Mizoramah- Vangchhedai Kawtchhuah ropuia lungphun zozaite leh Lianpui daia lungphun zawng zawngte hi kan pi leh pute lungphun ngei a nihzia a lang chiang hle.

1. Tukhum lama sam zial in,

2. Chhawn an tawn a,

3. Vaibel emaw Tuibur zu in,

4. Dar emaw darkhuang kengin,

5. Kut leh lama sechhun fei kengin,

6. A thenin an kutah Hranthawl kengin,

7. Phaw lemte,

8. An inkaihkuah kual leh

9. Selu, Sakhi, Sazuk, ramsa chi hrang hrang lem te,

10. Darkhuang an khaina, Cherchingkim (Lungverhkuak) aṭangte hian

11. Lung kher kuakhote hi, Hnuaipui leh hnuaite hmanga an sakhaw biakna hmun a nih hmel hle bawk.

12. Chhawn an tawn a, Muvanlai thla an tawn bawk.

Tunlaia thuthang leh social media hrang hranga Vangchhia, Lianpui leh khawchhak tlangdunga kan pi pute sulhnu hi ASI-in hnam dang sulhnu niawm anga an sawi lo thang hi thu belhchian dawl lo a ni. An lehkhabu siam ‘A Brief Report on Excavation and New Discoveries at Vangchhia Mizoram’ (Sessions 2015-16 & 2017-18) Dated Aizawl 6th July 2018 - By ASI Aizawl Circle ah pawh hnam dang sulhnu a ni tih lanna reng reng a awm lo.

Kan pi leh pute hnamro bakah, leilung pianken, puk ropui leh thildanglam leh hming nei chi leh a dangte hi INTACH Mizoram Chapter chuan a humhalhin a ngaihven a. Intengible thil, ṭawngka, thu leh hla, kan culture, khawsak dan vawn nun leh humhalhte pawh huamin hengte hi kan humhalh reng turte chu an ni.

Ecological balance-a kan ram a awm reng theih nan thing leh mau, luidung, nungcha te, ran leh ramsate humhalh hi INTACH Mizoram Chap­ter hmalakna pawimawh tak pakhat a ni bawk.

- C. Lalaudinga, Ramhlun Venglai