Written by
Rev. Dr. K.Thanzauva

Rose aiah Lotus India politics danglam dan

India hnam pate - Mahatma Gandhi, Nehru leh Ambedkar te chuan India hi culture hrang mawi taka an parvulna hmunah siam an duh a. Chutih rual chuan RSS ho chuan Hindu rorelna ram (Hindu Rashtri) din an duh a ni. Nehru-a kawrchungah chuan Rose pangpar mawi tak a intar ṭhin a, tunah Modi kawrchungah chuan Lotus a intar ta a ni.
 
1. Rashtrya Swayamsevak Sang (RSS) (National Volounteer Organization/ National Patriotic Organization): RSS hi 27, September 1925 khan din a ni. Hindu nationalist, paramilitary volunteer organization a ni. Hei hian Hindu pawl hrang hrang inthlunkhawmna ‘Sangh Parivar’ (Family of RSS) a hring chhuak a. An tum ber chu Hindu Rashtria (Hindu Nation) din a ni. Hindu mipui, culture, sakhua leh nunphung tichak turin Hindutva hi an inkaihhruaina ideology chu a ni. RSS hi vawi thum lai banned a ni. Kum 1948-ah Mahatma Gandhi an member pakhatin a thah avangin banned a ni. Emergency lai 1975-77 khan banned a ni leh a, Babri Masjid thiat avangin kum 1992 banned a ni leh bawk. 

Kum 1951 Bharatiya Jana Sangh (Indian People’s Association) chu RSS political wing angin a lo ding a, hei hian a tum ber chu Hindu culture zulzuia India ram hnam khat leh chak tak din a ni. Nimahsela kum 1979 khan a keh darh a, tichuan kum 1980-ah Atal Bihari Vajpayee, L.K Advani leh Maruli Manohar Josi-te kaihhruaina hnuaiah BJP party hi an din ta a, BJP kaihruaitu ber chu Hindutva a ni. Kum 1998 National Democratic Allliance siamin Sawrkarna an siam a, kum 2004 khan Modi hruaina hnuaiah Sawrkarna a siam leh a, tunah 2019 election-ah Sawrkarna siamin India ramah ro an rel ta a ni. PM Modi hi kum 8 a nihin RSS-ah a tel ṭan a, kum 21 a nih in RSS fulltime worker a ni a. RSS chuan kum 1985 khan RSS aiawha BJP-a thawk turin an ti a ni. Amit Shah pawh hi a naupan lai aṭanga RSS thiltiha inhmang ṭhin a ni. Officially-a RSS a zawm erawh chu college a kal laiin ABVP, student wing of RSS-ah hruaitu a ni a, tichuan 1987 BJP a zawm ta a ni. 

2. Ayodhya Babri Masjit leh Ram Temple: Ayodhya hi Uttar Pradesh-a khawpui pakhat a ni. He khuaah hian Muslim mosque ‘Babri Masjit’ hi kum 1528 khan Muslim Emperor hmasaber Babur-a order anga sak a ni. He hmuna Hindu chengte (local tradition) sawi danin he hmun hi Hindu hmun thianghlim, an pathian Ram-a pianna hmun, Ram pathian an biakna hmun a ni. Archeological Survey of India (ASI) pawhin kum 1970, 1992 and 2003 khan he lai hmun hi an zir a, Babri Masjit sak hma daih tawh khan Hindu ho an lo khawsak tawh ngei niin an hria. 

Ni 6, December, 1992 khan mi 200,000 pung khawm chuan Babri Masjit, kum 90 lai lo ding tawh chu an tichhe ta a ni. India ram hrang hrangah buaina a chhuak ta a. Babri Masjit tihchhiat a nih aṭanga kum 10-naah Visva Hindu Parisad (Universal Hindu Political Party) chuan Ram temple sak an tum thar leh tak avangin buaina nasa tak a chhuak leh a, Godhra, Gujarat-ah rail compartment hal a ni a, mi 58 an thi. He buaina hi Gujarat hmun hrang hrangah a darh zau zel a, mi 2000 lai an thi a ni. Hetih lai hian Narendra Modi hi Chief Minister a ni a, Amit Shah pawh hi MLA a ni. He buaina avang hian an hmingchhiat phah hle. 

3. Uniform Civil Code: Hei hi Sakhua leh mimal dan chi hrang hrang inang tlanga siam tumna a ni. Hei hi sawiho mek a ni. Muslim Women Act 2019 (Protection of Rights on Marriage) chuan Muslim mipaten an nupuite hnenah talaq vawithum (triple talaq) an sawi chuan an mak mai theihna dan chuan constitution a kalh a ni, tiin a khap a ni. 

4. Article 370 ṭhiat: India Constitution article 370 hi kum 1954-ah Jammu & Kashmir State tan siam a ni. India independence lai vel khan Jammu & Kashmira-ah hian Muslim 77%, Hindu chu 20%, Sikh 3% vel an awm. Maharaja erawh chu Hindu a ni thung. Muslim sipaite chuan Maharaja chu an do chiam a. Maharaja chuan India ṭanpui turin a sawm a, India hnuaia awm turin inremna an ziak fel hnuah thlawhtheihnain sipai phurin theih tawpin a 
ṭanpui a, tichuan Srinagar khawpui chu lak a ni. Tichuan, Jammu & Kashmir ram chu India Union chhunga a awm ve dan tur chu rei tak sawi a nih hnuin Article 370 siam a ni a. He dan hian Jammu & Kashmir chu zalenna zau tak a pe a, Communication, Defence leh Foreign Affair-ah chauh lo chuan Central Government a inrawlh thei lo a ni. 

Hei hi India sawrkar chuan hnawk a ti hle a, tichuan 5th August 2019 khan he article hi India sawrkar chuan a ṭhiat a, Jamu and Kashmir chu Union Teritory pahnihah a ṭhen ta a ni. Muslim ho lung a awi lo hle a, hei vang hian human rights violation chungchangah India chuan sawisel a hlawh hle. 

5. Demonetization: BJP propaganda-a an aupui pakhat chu Sweetzerland pawisa chheh ruk zawng zawng lak kir ni. Mahse an han Sawrkar a, an ti thei ta meuh si lova, chhuanlamah pawisa tihhlum (demonetization)  kha an ti ta mai niin a lang. Black money tal hi tih bo tum ila, an ti a, tichuan ni 8, November, 2016 khan India Sawrkar chuan Mahatma Ghandhi lim chuanna bank notes Rs 500 leh Rs 1000  chu a ti thi ta thut a, tichuan Rs 500 leh Rs 2000 note thar a tichhuak leh bawk a. Hei hian India mipui nunah buaina namen lo a thlen a ni. Khawpui tinah tlaivar deuh thaw in Bank kawtah an in tlar zui mai a nih kha. He thil thleng avang hian foreign company tam takin India ram chu investment tihna tlakah an ngai ta lo a, mimal tam tak pawhin investment lian tih an hlau a. Tichuan, India economic growth rate chu a tla hniam ta raih raih mai a ni. 

6. RBI (Reserved Bank of India) aṭangin Rs 11,76,051; maktaduai (Rs 1,17,6151,000,000) Central Sawrkarah transfer a ni: Date 28 August, 2019 khan tluklehdinawn 17 lai chu Central Sawrkarah RBI chuan a hman tir ta a ni. A chhan ber chu beisei angin tax collection a ṭha lova, beisei angin investment a awm thei lo a ni. Investment 30 % in a thla hniam a, kum 15 chhunga investment thlak hniam ber ṭum a ni. 

7. Christmas vs Good Governance Day: Kumin 2019 Krismas hmang tura ka han inbuatsaih hian India Sawrkar tan chun ‘Good Governance Day’ a ni ta mai hian ka rilru a ti na vawng vawng a ni. Amit Shah hian Home Minister a nih hmaa, Aizawl a rawn tlawh khan Kohhran hruaitu kan nih angin kan lo hmu ve a. December 25th kher kher Governernance Day atana serh (observe) chu ṭha kan tih lo thu kan lo thlen a, mahse Atal Bihari Vajpayee birthday a ni a, amah zahna entir nan leh hriat reng nan Good Governance Day atan hman a nih thu min hrilh a. Hetiang hian ram dangah an ti ve ang em aw! BJP Sawrkar hian sakhaw dang betute rilru tihnat pawi a ti lo hle niin ka hria. 

8. CAB/ CAA: India khua leh tui nih dan chu Constitution Article 5-11 naah sawi a ni. Chu mi mil chuan Citizenship Act 1955 siam a ni a, chu chu 1986, 1992, 2003, 2005, 2015 te siam ṭhat (amended) a ni. Tichuan, kumin 2019 hian amendment siam a ni leh a, hei hian sawi a hlawh ta hle a ni. Tun ṭuma amendment hian sawi a hlawh chhan ber chu Hindu, Sikh, Buddhist, Parsi leh Kristian-te ṭhenawm ram Muslim majority an nihna ram- Pakistan, Bangladesh leh Afganistan aṭanga raltlante tan harsa vak lova India khua leh tui nih theih dan kawng a hawn vang a ni. A chhan hrang hrang a awm: 
(1) Hindu Empire din tumna a ni: Hei hi a tir aṭanga RSS thil tum a ni. Hindu tam tak Muslim rama chengte India ram chhunga seng luh tumna a ni. ‘Rinna avang tihduhdahna tuar’ (religious persecution) chhuanlam hmangin he bill hi siam a ni. India ram chhungah hian Muslim leh Kristiante chu tihduhdahin an awm reng a, India sawrkar hian a ngai pawimawh lem lo. Kandhamal, Orissa-a Kristian nghaisaka an in leh lo tihchhiat sak a nih khan Kohhran hruaitu angin ka tlawh a. Hmun ṭhenkhatah chuan in kang pawh a la mut hluah hluah a ni. He thila a meizang hlaptu ber chu BJP MLA a ni. Sawrkarin a ngaihsak vak lo. 
(2) North East India chimral tumna: India independence lai khan Tripura-ah khuan a ram leh mi leh sa, tribal ho chu za zelah 70% an ni a, tunah chuan 25% chauh a ni tawh. Chutiangin Kachari ho chu an lalna ram Cachar-ah hmuh tur an awm tawh lo. Brahmaputra valley-a Bodo ho chu chimralin an awm mek a ni. Midangte pawh hi chimral an tum mek a ni. 
(3) Contitution kalh a ni: CAB/CAA hian India danpui Article 15: ‘Prohibition of discrimination on grounds of religion, race, caste, sex or place of birth’ a kalh a ni. 
(4) CAA leh Mizoram: Eng vangin nge Mizoram hian CAA hi kan buaipui ve viau le? Chiang takin No. 6B (4) ah khan “he dan hi Assam, Meghalaya, Mizoram leh Tripura Sixth Schedule hnuai awm te, Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 ‘The Inner Line’ in a huam ramah chuan hman a ni lovang” tih a ni. 
(a) BJP Sawrkar hi rin ngam a ni lo: RSS din ṭan tirh aṭanga vawiin thlenga an hmalak dan enin, an thawhpui satliah pawh ni lo, an fa hrin BJP Sawrkar hian CAB/CAA lo pawh hi Hindu Rashtria din nan an la ti zel ang. Article 370 an ṭhiat ang bawkin special provision neiho, Article 371 pawh hi a la ṭhiat duh tho ang. 
(b) Assimilation: Mizoram chu CAB/CAA passed a ni emaw ni lo emaw, chimrala awm hi thil hlauhawm tak a ni. Bengali maktaduai 300 aia tamin min hual reng ni. Tuilian lo kal angin Bengali population hian zawi zawiin min rawn chim zel a ni. CAA hian a rawn tizualkai chauh mai dawn a ni. 
(c) Economic dependency: Mizoram chu tun dinhmunah chuan chawm hlawm state kan ni miau a, chuvangin kan intodelh hma chuan kan duh ang pawh sawi ngam lovin kan awm reng mai dawn a ni. Kan MP-in BJP thlawpa CAB a pawm ve ta mai hi a duh tak tak vang pawh nih ka ring lo, BJP sawrkar a tlawnna mai a nih ka ring. A campaign naah pawh CAB chu a duh lohzia leh do tlat a tumzia a sawi kha. Hetia CAB ṭan zawnga a vote ve tak mai chhan chu kan state a rethei a, kan intodelh lo a, chuvangin kan sarkar hruaitute hian central-a ruling sawrkar an tlawn mai a niin a lang. 
Kan dinhmun kan hria a, engtin nge hma kan lak ang? Legal Protection (dan aṭanga in hunhimna) kan ngai pawimawh a, a ṭangkaina chin a awm, mahse a tawk lo. Engtin nge ni ta ang le? Zo fate kan harhchhuah a ṭul hle. 
(a)     Human resources development lamah theihtawp kan chhuah a ṭul. Education hi qualitative, skill and creative oriented a nih a ṭul. 
(b)     Kan work culture kan siamṭhat a ṭul. Hna kan thawk thlem lutuk. 
(c)     Development policy leh program a mumal a ṭul.
(d)     Resource management-ah hian efficient leh lang tlang a nih a ṭul. 
(e)     Thatchhe lungawi nun hian nasa takin min ei chhia a, hei hi tih vat bo a ngai. Kan nun hi contentment ni lovin complacent (culture of complacency) a ni. Hmasawn tum lo, mahse nawmsip bawl duh si, harsatna sutkian aia, tlanchhiat san tum kan a ni tlat. Fim taka ngaihtuah aiin ruih bo san kan tum, tihtur (responsibility) mut bo san kan tum, drug leh zu ruih a intih hlim, cell phone khalh a inawih lungawi, kuhva khawr leh vaihlo ziala ka tih ruah loh kan ching tlat hi CAA aiin a hlauhawm zawk a ni. 
Thiangzau nun (permissive culture) hian HIV Aids nasa takin a ti hluar bawk a ni. Heting nun hian kan hnam a ei chhe mek a ni. He inthlahdah nun (runaway culture) hi tih tak zeta do a ṭul ta. Zofaten hian zu kan rui a, Sakhua kan rui leh a, Politics kan rui leh a, Drug kan rui leh a, tunah cell phone kan rui mek a nih hi. Ruih hi bansan ila duhthlanna pawh kan hmang dik thei deuh ang, roreltu tur pawh kan thlang thiam deuh ang.

- Rev. Dr. K.Thanzauva