EDUCATION LEH SCHOOL UPGRADATION
Nelson Mandela chuan, “Khawvel thlak danglam tura hriamhrei hriam ber chu zirna hi a ni” a ti. A dik ngawt mai. Zirna avang hian mihringte hian chak takin hma kan sawn duak duak a, kan changkan dan chakzia hi sawi thiam mai chi pawh a ni lo. Hei hian Charles Darwin-a Evolution Theory rintlak lohzia ngawi rengin fiah tak siin a puang chhuak nawn awm awn niin ka hre ṭhin. Kan lo pian chhuahna nia a ngaih ramsate chuan zirna kalpui nachang an hre ve lova, Isua pian hma ata tawh vawiin thlengin hmasawn tik ni reng an nei ve lo a nih hi.
Zirnain mimal, chhungkua, khawtlang leh ram hmasawnna a thlen nasat theih zia hi hnam fing apiangin an hre chiang a. A hre chiang apiangin an ngaipawimawh a, a ngai pawimawh apiangin chu zirna tha nei thei tur chuan sum leh tha an ui ngai lo. “Education is the best Investment” tih hi chhungkaw fing, hnam fing leh sawrkar fing chuan an hre satliah mai lova, a zawmin an zawm thlap thlap mai a ni. Zirnaa sum sen ui tlat chhungkua, ram leh sawrkar chuan mi hnungah kawl ek an thai an thai a, kân tik ni an nei thei tak tak ngai lo.
Ram changkangten zirna atan an sum an ui lo
USA ram ropuizia sawi ngai lovin kan hre vek. Anni khuan Elementary leh Secondary Education atan kum 2010 khan naupang pakhat tan $ 12,000 (Rs 827,520) an seng a, College leh University zirna atan ngat phei chuan zirlai pakhat tan $ 25,000 (Rs. 1,724,000) an seng tling zu nia. Chawhrualin $ 15171 (Rs. 1,046,192) an seng tling a ni. Zirnain ram hmasawnna tur atana hna a thawh nasatzia ram dang pawhin an hre vel zel a, Elementary leh Secondary Education atan hian US aia seng hnem an awm nual tawh a ni. Heng Switzerland, Norway leh Luxemburg te hian chawhrualin $ 19,050 (Rs 1,313,688) an seng tling hlawm a ni. Switzerland hian College leh University zirnaah hian a inseng nasa ve hle a. US dawttu a ni. Student pakhat zelah $ 22000 (Rs. 1,517,120) an seng a, Denmark-in $ 18,900 (Rs. 1,303,344) Norway-in $ 18,500 (Rs 1,275,760).
Hetih lai hian India ram chuan chawhrualin zirlai naupang pakhatah Rs. 12,768 vel kan seng ve thung! Zirnaa kan sum sen ral zat a inthlau ang bawkin kan ram changkan dan pawh a inthlau ta zeng zung reng a nih hi. He ta ṭang hian ram tichangkang turin zirna uarin kawngro a sut thuizia chu chhut chiam pawh ngai lovin kan hre tlang thei awm e.
Mizoram sawrkarin zirlai pakhat zel atan hian eng zah tak kum khat chhungin seng ve ang maw?
School upgradation
Tunlaiin Lump sum Grant-in-aid dawng HSS pakua ten ad hoc Aided status-a dah ngiatin school an khar mek tih kan hria a. An hmalaknain awmzia a neih loh thulha an kal leh zel dan tur pawh an puang tawh nghe nghe tih media lam aṭangin kan hre deuh ṭhup a. Tin, chutih laiin tuna ad hoc aided status-a awm mek HSS ah hian 12 an awm mek tih kan hre bawk. Hemi chungchangah hian sawrkar hian eng tin nge hma a lak dawn tih pawh mipuiin kan thlir thup a ni.
Kan sawrkar hian kawng tinrengah sum a indaih lo tih kan hre ṭheuh a. Kan budget plan size pawh a lian lo hle a ni. Indaih lo hle e ti lovin tun hnai lawkah sawrkar department 22 te chuan ṭul miah lovin cheng nuaih 23,733.11 teh meuh an dil belh thu CAG Report-ah a lang lawi si (Vanglaini July ni 20, 2018).
Tin, department hrang hranga eirukna ril tak tak leh kumhlun tak tak, in network tuak mai, thenfai hleih theih loh, in hlui taka bal khak tih fai hleih theih tawh loh ang maia nghet awm tiarh tuarh te hi thenfai niin hengho aiah hian kan ram education tihchangtlun nan han hmang ta ila a va han ṭha dawn em. Eirukna thenfai dan kawng dik tak pawh mipui educate a ni. Educated chuan eiru a ngaisang ngai lo. Uneducated leh semi-educated zelin a ni eiru ngaisang a, an vote pawh pe leh ṭhintu chu ni. Educated dik tak chauhvin officer eirute hi an timualpho ngam a; a zah lo ngam awm chhun an ni bawk. Tin, zirna ngaihpawimawhna ram, ramchangkangah reng reng eirukna awm ve bawk mah se a hluar tak tak ve ngai lo.
Kan sawrkar hian heng school hrang hrangte hi upgrade se a pawimawh khawp mai. A chunga kan han tarlan tawh ang khian ramin zirna atana sum sen a inhuamna chin aia sangin hmasawnna a kal thei lo tih hi kan pawm ngam a hun ta khawp mai.
School pyramid shape
Tunah hian Gov’t Primary School 825, Middle School 573, High School 198, Higher Secondary School 20, College 22, University 1. Han en vang vang ila, a hniam lamah hi chuan an in chawm (feed) tawk viau chuan a lang a; amaherawhchu, HSS 20 in leh college 22 an chawm lai tak erawh hi chu a intuha lutuk lo. Sawrkar hian College 20 chawm turin Ad hoc HSS leh Private school dangte a ring ve mai mai a ni tih a hriat reng a. Hei tak hi sawrkar tan chuan a tih chi vak loh. Mahni chhungte ṭawiawm tura ṭhiante beisei ve ngawt ang vel a ni.
Gov't vs private institutions
Mi ṭhenkhatin ‘Sawrkar school aiin private school a ṭha zawk a, upgrade loh hian an ṭha zawk’ te an ti fo mai. Dik pawh a dik fahming. Mahse, hei hi sawrkar tana thil zahthlak tawp khawk a ni. A dik lohzia tarlang turin nasa takin ṭan la sauh sauh tur a ni. A nihna takah chuan sawrkar meuh chu eng private mah hian a tluk theih dan a awm lo. A tluk a nih chuan thil fel lo lianpui pui a awm tihna a ni mai.
Tin, sawrkar hian zirna siam ṭhat a duh takzet a nih chuan Head of Institutions ṭheuh hi uluk lutukin a bik takin train rawh se. Head of Institution quality aia sangin eng zirna mah a ṭhang ngai lo. A ṭhang thei bawk hek lo. English Medium School-ho ṭha bik anga an lanna chu hote maw le: Head of Institution discipline ṭha tak nei, power nei tak an neih vang a ni fo. He thuruk hote hi sawrkar hian a rilruah vawng khiau teh se.
- Zomawia Khiangte