UBUNTU

‘Ubuntu’ hi African thumal, ‘Midangte laka ṭhat chhuah’ tihna niin Africa rama thawnthu lar, zirtir nei ṭha tak pakhat hming a ni bawk a; he thawnthu ngainatawm tak hian hringnun duhawm tak min zirtir nghe nghe a.

Vawikhat chu mihring chanchin zirmi (Anthropologist) pakhat hian Africa rama hnam hnuaihnung naupang­ho a infiampui a. Sweet tam zet mai chu bawma dahin thingah a khai a, chuta ṭanga mel 100 vel laia hlaah naupangte chu dintirin, tupawh chu sweet awmna hmun thleng hmasa ber apiang chuan sweet chu a zavaiin an nei ang, tiin; “Tlan r’u le” a tih ruala tlan nghal thei tura inring turin naupangte chu a hrilh a. Chu veleh chuan naupangho chuan an kut chu inpe chhawng zelin an inkutsuih chhuak ta vek a. Inthlah hauh lovin, midang ngaichang thiam tak chungin sweet awmna lam pan chuan an tlanho ta a, …sweet chu a inzat ṭheuhin a insem ta a ni.

Chu Anthropologist chuan, chuti anga an tih chhan a zawh chuan naupangho chuan, “Ubuntu” tiin an chhang a. An sawi tum ber chu, “Midang mittui a tlak laiin engtinge kan nuih theih ang?” tih a ni. A nihna takah chuan, Ubuntu tih hian an nunah awmze thuk tak a nei a, ‘Kan zavai (mi zawng zawng) avang hian tuna ka nih ang hi ka lo ni ve thei a ni,’ tih hi an hriatthiam dan a ni tawp mai. An chapo lo takzet a ni! Heti ang rilru hi mi zawng zawng hian han pu thei vek ila chu, hlimna leh nui ri hi mihring awmna hmun apiangah kan hmuin kan hre thei dawn a lo a ni.

Ubuntu hi South Africa-ah chuan kum zabi sawm pakuana laihawl vel aṭang khan an lo hre tawh a. Kum 1970 chhoah phei kha chuan Africa mite nun dan mawi (Zonunmawi kan tih ang hian…) sawina ṭawngkam langsar tak a lo ni ta hial a ni. Khawvel finna leh finna zirna (philosophy) lamah pawh a mikhual lo hle. ‘Ubuntuism’ tih te lo chhuak zelin, Ubuntu tuipuitute chuan, ‘Mihring zawng zawng hi thil pakhat inṭawm tlang a, chuti anga inzawm vek chu kan ni,’ tih hi an ring bur a ni. Chuvangin, midang han hnuaichhiah leh thlauhthlak kha thiang lovah an ngai tlat ṭhin.

Ubuntuism-ah chuan mi zawng zawng hi inang tlang leh in mamawh tawn vek, midang tel lova awm thei lo ang veka ngaih kan ni ta tihna a ni. A dik mai thei; Mizote pawhin, “Lungpui pawh lungtein a kamki loh chuan…” kan lo ti ve zel si a. Mihringte hi chengho tura siam kan nih lai hian in mamawh tawn leh inpui tlang thei tura siam kan ni ve bawk. Ṭangkai lo bik tumah a awm theih loh ang. Kan nihna leh dinhmun zelah hian hlutna leh ṭangkaina bik nei, thil engemaw tak ti thei vek kan lo ni reng a ni! Pathian themthiamzia hi a ropui a, chibai buk mai tur kan nihna pawh a chiang viau awm e.

Desmond Tutu-a chuan Theology te hial siam chhuah phahin, “Mihring, Ubuntu nuna neihtu chu midangte tan a inhawngin midang ṭanpui turin a inpeih reng a, midangte hlutna leh ṭangkaina a hriatsak ṭhin; miten theihna leh ṭhatna duhawm zawk an nei tih a hriatnain a tibuai ve lova, a nun chu ropui taka din a ni tih hriatna avanga lawmnaa khatin, chu a nihna zawka chu midangte hmuhsit leh neksawra an awmin emaw, tihduhdah leh nghaisaka an awm emaw tein a chhiain a hlutna a lo tlahniam dawn a ni...

Kan thu lar ber pakhat, Ubuntu tih hi mihring nihna dik tak leh nun duhawm zawk sawina a ni mai a, a chhan chu tumah hi mahni maia awm a ding chhuak thei kan awm lo tih min hriattir a ni. Mahni ringawta mihring nih tling a awm theih loh a, Ubuntu nun neitute chu kan inpekna leh midangte tana kan hlutna hmangin hriat kan ni ṭhin. Mahni chauh kan inen chuan mimal tinte hi a hrang thliah thliaha awm kan lo ang palh thei a; mahse chuti ang chu ni lovin zawmpui nei vek, kan thil tih pawh khawtlang huap nghawng nei thei vek a ni zawk a. Chuvangin, engpawh ti ila, kan tihṭhat chuan mi zawng zawng tan malsawmna kan lo ni thei dawn a ni,” a ti a. A pawmawm hle.

Nelson Mandela pawhin, “Khualzin pakhat chu khaw pakhatah a chawl a, ei leh in han ngaihtuah mai ngaihna a hre lova. Chuti anga a awm lai chuan mi tute emaw lokalin an rawn chhawmdawl ta a. Hei hi Ubuntu chu a ni a, lan dan hrang hrang pawh a nei thei ang a; mahse mahni sahmin tihpuar lam chu a kawk ngai lo thung ang. Chuti ang taka thil ṭha ti chuan i kianga miten hmasawnna leh danglamna ṭha zawk an neih theihna turin i thawk thei ang em?” a lo ti ve bawk a. Ubuntu chona hi a te hauh lo a nia.

Ubuntu hi… sawi tur a tam a, sawi vek sen pawh a ni lovang. Heti ang hian, Mizotena kan chhuan em em chu, ‘Tlawmngaihna’ a ni a. Kan nun timawitu a ni a, Zonunmawi kan neih chhunzawm zel theihna chhan pawh a ni ang. Khawvel hmun danga awm ve lo, hnam dangte neih ve loh leh awh angtein kan sawi bang phal lo thin chu a nih hi. Mahse, tlawmngaihna phirpui nia mawi Ubuntu a lo awm ve reng a. Chuti ang zelin kan kiang lawkah Naga hovin Sobaliba te leh Kuki-hovin Khankhu te chu an lo chhuang ve leh hle bawk a. A hrilhfiahna lamah pawh tlawmngaihna nena dang chuang lote an lo ni reng mai! Kan lo inchhuang lutuk deuh bik a ni mai lovang maw? Chu em zawng ni suh se. Ka’n sawi tum tak zawk chu, ‘Pathian hian mi zawng zawng hi duhawm, tangkai leh hlu tak ni vek turin that bikna leh theihna danglam bik neiin min siam vek a, tumah hi han inchhuang tur bik chuang kan awm lo a ni,’ tih hi a ni.

Midangte tana tangkaia thil tha ti thei kan ni tih hre thar leh ila; midang mamawhtu vek kan ni tih kan hriat ngam a ngai bawk ang. Chutah chuan, nun hi a zahawm ang a, a hlu lehzual ang a, a mawi bawk ang a, nun duhawm ber kan hmu thei dawn a lo ni. Vawiina kan nih mek leh dinhmunte hi kan kiang vela mite vang hi a lo ni ve mai lovang maw? Kan lo nuamsa ta deuh a ni thei e; hlima nui hmel tak tak hmu tur erawh chuan kan kianga mite an dam ve a ngai a nia.

Midang mamawh ngai lo ni si lo, midangte tana thil tha ti tura theihna pek ni bawk si chu engtin nge midang mittui luang karah kan nuih ngam bik tehlul ang? “Ka awm chhan chu kan awm vang a ni.”

- H. Lalroluahpuia (Puia)