Ram leh hnam humhalh: Social media hman dik
“Thuthang dik lo chu i sawi chhâwng mai mai tûr a ni lo ve: hretu fel lo tak nihna tûrin mi suaksual zîngah chuan i kut chu telh ve suh” Exodus 23:1
Khawvelah Facebook account nei mi maktaduai 945 kan awm mek a. Nitina facebook khawih ṭhin maktaduai 556 awmin, chung zinga maktaduai 300 vel chuan mobile phone leh tablets aṭangin an khawih ṭhin. Thla khat chhungin facebook hmang ṭhin (active users) tluklehdingawn 1.23 (billion) awm anga ngaih a ni a; facebook account neitu mi maktaduai 67-137 chu account lem (fake) nia ngaih a ni thung.
Kum 2012 aṭanga account lem (fake accounts) an thenfaina kawngah zaithiam - Rihanna leh Shakira ten anmahin ngaisangtu (fans) 22,000 an hloh nghal a. Lady Gaga-i'n 32,000 lai a hloh nghal bawk (venturebeat.com 24.7.2018). India ramah hian maktaduai 200 velin WhatsApps kan hmang anga ngaih a ni a. Khawvel pumah Whatsaap hmang hian nitin mi tluklehdingawn khat (one billion) ten inbiak nân te, thlalak inthawn nân an hmang nia ngaih a ni bawk (fortune.com 24.7.2018).
Social Media kan hman dan hi: Social Media kan hman lar hmaa hmeichhe ṭhenkhat, anmahni duh thu vang rêng pawh ni lova an thlalak put chhuak (leak out) te kan chirhtheh zui dan han ngaihtuah let hian an thiltih kha a ṭha e tihna lam ni lo vin; vawiin nen khaikhin hian khang kan nulate kha an khawngaihthlak letling mang e! Tunah lêm ‘like’ tu ngah ila tih vanga thu hnu dâwn lo taka thlalak duk dak vak lo, kan kumkâr zawng zawng lang thlenga dah (post) duh kan awm ta! chu erawh eng kan sawi ta lêm hlei lo va!
Social Media hi kan rilru zawng zawng phawrhna hmun tur a ni lo. Kan thinrimna, lungawi lohna leh lawmna (emotion) lo thleng apiang whatsaap leh social media lama tarlan nghal thuai thuai te, kan chet velna leh kan thlen chin apiang tihlan nghal chuaih chuaih te hi thil tha ber a ni lem lo; hmelma kan nei thei tih hriat reng a ṭha. Kan ngaihsan zâwng chu a enga pawh lo nise, mahni inthehderena mai mai hi a awm thei. Engtin nge miin min ngaih ang tih ngaihtuah lo mah ila; engtin nge kan tu leh kan faten an la rawn ngaih ang tih hi ngaihtuah thlen a ṭul. Hmun danga an kharchhawn (copy paste) leh tur; nakina min la tizak thei tur a ni tih kan hriatreng a pawimawh.
Midang tihchiâi nân hman tur a ni lo: Thawk khat lai khan lehkhathawn pakhat, ‘mi 10 hnenah i thawn chhuah chuan vanneihna i dawng anga, i thawnchhuah loh chuan vanduainain a tlakbuak ang che. Chumi khami pawh a thawnchhuak duh lova, vanduaina a tawk’ tih ang chi kha a awm ṭhin. Tun hnuah a rawng hnawih tharin social media lamah a rawn inlar leh a. A va ho e aw! Chumi ramah chuan kristian chumi khami an that dawn tih te, India ramah Hindu ten chumi khami an suasam tih ang chi a tam leh ta hle. Han chhui chiang ila, thu vu vûk (hoax) mai mai a lo ni leh a!
Lâr nih te kan duh vang ni maw khawthlangho tih dan anga inkah (troll) te kan ching ṭan a, thil ṭha ber a ni lem lo. Indeuhsawhna lam te, intihêlna ang rawngkai kaihhnawih chi hrang hranga inhrem theih a ni tih kan hriat a ṭha. Mipat hmeichhiatna kaihhnawih a nih phei chuan IPC Section 354A hmangin hrem theih a ni a. Tul miah lova jail bang zutna ṭha tak a ni. Kan fimkhur hle a pawimawh e.
Social media hian thihna hial a thlen thei asin: The Indian Express (July 1, 2018) in a tarlan danin June 28, 2018 khan naupang ruk bo (child lifters) tum tia intihṭhaihna kal zelah mi 3 an thih phah a. Ni hnih hnuah Tripura state khawpui Agartala atanga km 25-a khaw pakhat Mohanpur-ah naupang kum 11 chu thia chhar a ni a. A kal (kidney) rukbo a ni tia thuthang a awm vanga Police leh mipui innawrbuainaah mi 10 laiin hliam an tuar a. Tripura-ah hian Internet service tihtawp lailawk a ni nghe nghe.
The Times of India (July 1, 2018) in a tarlan danin Maharashtra-a Dhule District-ah naupang rukbo ching ni anga thu dik lo thehdarh avangin mi 5 sawisak hlum a ni bawk. Hei pawh hi Social Media lama thu dik lo lengvak (hoax) vang bawk a ni. IndiaSpend (July 9, 2018) in a tarlan danin Kum 2017 atanga July 5, 2018 thleng khan naupang ruk bo ching tih hmanga intihṭhaihna avangin mi 33 in nunna an chân tawh a. Mi 99-in hliam an tuar tawh tih case 69 report atanga a hmuh dan a ni. Chung zinga 77% chu Social media-a thu belhchian dawl lo (fake news) vanga thleng a ni a. 28% chu Whatsaap bik aṭanga darh a ni nghe nghe.
Dân lam thiamte chona: Social media-a ‘fake account’ siam te kum 3 jail tân leh cheng nuai khat thleng chawitir theihna - IT Act Sec 66C te; inpuhhmingchhiat vanga ṭul miah lova jail tân theihna - IPC Sec 499 te; sakhaw dang deuhsawh leh sawichhiat vanga kum 3 thleng jail tan leh pawisa chawitir theihna - IPC Sec 153A te; hnam inpumkhatna tiderthawng thei sawi leh thehdarh vanga hremna - IPC Sec 153B te; zahmawh rawngkai leh invauna (tualthah, pawngsual) kaihhnawih thawn darh ten kum 7 thleng jail tân leh pawisa chawi - IPC Sec 506, 507 hmanga hrem theih a nihzia hi zau zawka kan hriat a ṭul ta hle.
Mipui nawlpuiin dân lam kan hriat tawk loh avangin kan tuar zauh zauh ta niin a lang a. Dân lam thiam kan neih te zingah mipui zirtir (aware) lama ṭhahnemngai tak tak an awm, a lawmawm e.
Hei hi a tawk lo vang. Mizoram leh India ram hmun hrang hranga Social media hmangtute, dan bawhchhiat avanga kan tuarna te hi sawi tam a ṭul ta hle a ni lawm ni? tun aia ûar lehzuala dân lam inhrilhhriatna (legal awareness) kawnga hma kan lak theih phei chuan hma kan sawn zel ang tih a rinawm a ni. Kan ramin engtik lai pawha kan neih reng tur ni a lang - IPC Sec 508-na, “act caused by inducing person to believe that ‘he will be rendered an object of Divine displeasure’..” (‘Pathianin/ thlarauvin’ a phal lo tih ang chi inrintirna avanga thiltihtirna) hi kan mamawh tulh tulh dawn niin a lang a. Rawn sawizau deuh teh u.
A ṭha zawngin a hman theih e: Kan intihhmuh zâwng hi chhiar tam te, hriat tam te, thiam tam lam te ni zawk sela a ṭhat dawn tehlul nen hian aw! Politics thilah kan inchirh theh bawrh bawrh a, mipui tam zawkten a tak nge a lem kan thliar thiam lo. He ram leh hnam hi kan hmangaih a nih ngai chuan thudik chauh ṭanchhan zel ni rawh se. Kan ṭawngkauchheh burû tak tak; ram hruaitute tawng pâwng sawisêlna te, tapchhak zawl aṭanga he hnam khaidingtu kohhran lo sawisawp ta bawrh bawrh, mi â nia inngai hauh lo fing chuang miah si lo te thu leh hla te hi thlitfim hleihtheih a ni lo va, inzirtir theih erawh a ni ang.
Twitter-ah Katty perry hian zuitu maktuaduai 107 a nei a, US President hlui Barack Obama khan maktuaduai 101 a nei. Donald Trump hian Maktaduai 53 neiin India Prime Minister Narendra Modhi hian Maktaduai 43 a nei bawk. Anni hi chuan tangkai takin an hmang chu a nih hi. Pathian rawngbawl nân Joel Osteen te, Joyce Meyer te, Rick Warren ten he social media thiltihtheihna hi an hre khiau va, keini zingah pawh chutianga rawngbawl nâna hmang mek an awm te hi a lawmawm ngawt mai.
Zoram ṭhalaite hian a ṭha leh dik zawnga kan hman thiam phawt chuan ram leh hnam humhalhna ṭha tak a ni thei ang a, kan hmansual vaih erawh chuan hungna (fencing) awm lo- social media hian mitin min eichhia ang a, kan hnamin a tuar ang. Social Media lama kan hmuh milâr te thawhrimzia te, an inthununna ṭhatzia te hmuh kânin, an inthuamna (fashion) leh tihdan (style) ah hian kan sâng hle ang a, hlimhlawp (entertainment) lama sang fûin; thil dangah hman tlak kan nih leh si loh chuan hnam dang nuihzat leh hmuhsit chauh kan hlawh thei ang a, keimahni tân pawh a ṭha lo vang.
- Zonunsanga