ZOṬAWNG THU NAWI - 3

Khitah, Champhaia mi Lalroruata Chhak­chhuak chuan a tia lawm, “Mapuia Chhangte Uikawm pa hian, ‘All India Radio Aizawlah hian announcer tur mi pali lak tur a ni a, ka ṭhiante pathum hian an dil a. An dil lo haw lam chu an hlim khawp mai a. Mi pali lak turah anni pathum chauh kha an awm si a, tling saah an inngai a. Result a lo chhuak a, tu mah an tling ta lo,” a ti. Chu vang chuan ‘awmlai’ chungchang sawi ve zauh teh ang.

‘Awmlai’ tih awmzia hi ‘natna; dam lohna; tlang hrileng’ tihna a ni a. Hmanlai tak tak khan an daktawr awm chhun chu bâwlpu a ni mai a. Bâwlpuin ramhmul damdawi nen a thiam ang tawka a thawi hnua an dam zawh loh chuan ‘awmlaiin an thi’ ta mai ni awm a ni. Tunlai angin cancer, malaria, TB tih te hre dawn hek lo. Pum puar tih vel a nih loh kha chuan ‘awmlai lunglian’ vang khan an thi mai zel dawn a lo ni. Hla thuah phei chuan ‘awmlai hrang’ tih te, ‘awmlai lunglian’ tih te a tam a; awmlai kha an personify a, mihring rawn tihlumtu ang deuhin an chan a ni awm e. Hetianga personify ang hian Pu Buanga pawhin a ziak nghe nghe.

“Kan khuaah chuan ‘awmlai’ tih hi ‘thihna’ sawina atan kan hmang, chu chu Mizo tih dan a ni,” tih te, “Awmlai chu ‘tar thi’ sawina alawm,” tih te a ri nawk nawk ṭhin a; hetiang hi chîn dan dik lo, hriat sual vang niin a lang a. Thu dik leh thu tak sawinaah chuan hmangaihna tel loa darbenthek lo ri ve mai mai ang chauh a ni. Mizo hnam dan (latest)-ah pawh thihna chi hrang hrang an tar lanah a hmasa berah ‘awmlai (natna vanga thihna)’ tih a ni a; a dik lo. ‘Awmlai’ chu natna a ni a; natna vanga thihna chu ‘awmlaia thi’ tih zawk a ni. ‘Awmlai’ tih hi ‘thihna’ tihna tluk ni ta se ‘awmlaia thi’ tih chu ‘thihnaa thi’ tihna a ni dawn a, awmzia a nei lo ang.

Awithangpa chuan, “Ka tuai duh lai banah a kai, awmlai a nunrâwng mang e,” a ti a. A fa upa ber Lalawithanga a chân avanga a phuah a ni a, tar thi sawina chu a ni thei lo tawp mai. Vankhama pawhin Chhandamna Sipai Pawl hnuchham enkawlna in a phuahah, “Awmlai lunglian kha chu hrang ta lo se la, duh te’n a chûn ngei khan a ṭanglaiah,” a ti a. Nausen, nu nei loa awm phuahna a ni a, tar hnua nau pawm thihsan thu a awm si lo a, tar thi sawina chu a ni thei lo.

Brig. Ngurliana Sailo-in “Pi Pute Hla” (1981)-ah khan Lengzem hlaah hei hi a dah a,

“Kâwla awmlai lêngte zawng,

Baw-arin ṭian zel ila,

Di zûn a zâm, zengin

kan ṭian ang maw.”

Hemi hla thu aṭang hian awmlai chu ṭian theih an beisei chu a ni phawt mai a. Ṭian an tih chuan dah bo theih, thawi dam theih tihna a ni a. Awmlai chu a thawi dam theih a, a ṭian theih tihna a ni; di zun ngaih erawh a damdawi a vang a ni ang. Vailova pawhin, “Lunglen rehna daktawr babu ka dil a, tarpin têl min pe, a dam thei lo,” a ti a ni awm e.

K. Zawla’nChengmaluaia chanchin a ziah hi han chul ram fan thuak teh ang. Mizo Pi Pute leh an Thlahte Chanchin tiha mi kha a ni a, unau thawnthu sawia a sawi thiam lo zawk sawi danin sawi chhawng mai ang aw.Chengmaluaia chu a nupui ngaiin ni thum ngawt a mu bo ta mai a. A ṭhianpa ngaih ṭha lo chuan a damlo nia ngaiin a va kan dawn a, hlain,

“Ka rawn zawng che, Dingaihthangpa,

Awmlai i vei em ni le,”

a va ti dek dek a. “Hei, ka rawn zawng che a, i dam meuh lo em ni?” a tihna a ni a, awmlai a tih hi damlo a tihna a ni. Ani chuan khuma mu tlûn chung chuan,

“Awmlai vei lo chhâm ang zal e,

Luaithli ka dang zo lo ve,”

tiin a lo chhang a. “Ekhai! Damlo hran lo e, ar tui pum chhum ka seh keh zo lo satliah mai a ni e,” a tihna a ni leh a. A taksa chu a dam a, awmlai chu a vei lo; a rilru erawh a dam lo a ni. Rilru dam lo hi chu awmlai hian a huam lo. Luaithli sawi takah chuan Ratu khaw pa pakhat pawh kha ama tan mai ni lo, a ṭhiante tan pawh nula malchungah a ṭap ngawih ngawih thei a, thlêm thluk theih loh a nei meuh lo an ti. An vanglai chuan fanu nula nei tan an ngeiawm duh khawp ang. Aw le, Chengmaluaia te inbiakna hla thu aṭang khian awmlai vei tih chu damlo tihna tih a hriat a. Brig. Sapliana hla thu tar lanah aṭang pawhin awmlai chu thihna a ni lo tih a hriat theih bawk.

K. Zawla lehkhabuah tho hian Hrang­chhawni leh Vailova inkar hla thuah, “Awmlai ang lunglen a vei veng veng,” tih a awm bawk a, hei pawh tlang hrileng miin an vei ang maiin Vailova hian di zun a vei a ni tiin Hrangchhawni hian a chham chhuak a ni a. Vailova hi zawltlingvawnnat an tih anga na a ni awm a, tarpin têl leh MB damdawi number 3 mai maia dam chi chu a ni lo.

Laithangpuia hla, ‘Hnam ka len nuam mang e’ tiha ‘Awmlai lengin hringnun par mawi vul lai a thliak mai ta si a’ tih te han en hian ‘awmlai’ chu ‘thihna’ sawina em maw tih mai theih a ni rêng a. Hla phuahtute hian hetiang hian an hmang châwk a. Awithangpa te pawhin Lalawithanga vangin hetiang deuh bawk hian a chham bawk a. Hêng hla thua mi pawh hi natna sawina mai chauh zel a ni a, natna hian thihna a thlen ṭhin avangin hla thuah awmlai hi an hmang rim ta deuh a ni awm e. RL Thanmawia leh Hausanga Hauzel-in hla thu hrilh fiahna bu an siam ve ve a, hêng lehkhabuah hian ‘awmlai’ chu ‘hri leng, hri hlauhawm’ tiin an hrilh fiah ve ve a, a aia chianga sawi vak ngaihna a awm lo.

Muana Chuhmang chuan heti hian a ti a, “L. Biakliana leh Kaphleia hla inphuah ṭawmah chuan, ‘awmlai leh awmhar kan vei kawp’ tih a awm a. Anni kha TB vei vanga inte thawvenga an khung hran an ni a, chutih laia an phuah chu a ni nghe nghe. Anni pahnih awmlai tih hi TB natna a nih hmel,” tiin. Hmanlai khan bâwlpu an nei a, ramhmul damdawi nen a han

ṭang ve sateh ṭhin na a, natna tam tak chu an chhan thei dawn lo tih a chiang reng mai a. Chutiang natna chu tunlai mi angin a hming leh a nihna te an hre ve lo a, natna kha awmlai chu a ni mai a, natna vanga an thih khan ‘awmlaia thi’ an ti ta mai a nih a rinawm.

Pu Darkunga chuan a lehkhabu ‘Mautam leh Sazu’ tihah, “Hmanlai kan pi leh pute chuan Thangnang hi ṭam hruaitu emaw an lo ti ṭhin a, anmahni avanga ṭâm lo thlenga an ngaih avangin 1911 kuma ṭâm lo thlengah pawh hlaah an lo phuah chhuak a, vaibuhfai an phurh ṭhin te chu hahthlak tiin thangnang an mawhchhiat a, ‘Nangmah er awr vanga vai kan dawr, thang rimchhia, rimtui lo,’ an lo tih phah hial ṭhin thu kan pi leh pute’n min hrilh ṭhin a ni,” a ti a. Mau a tâm khan thangnang te, sazu te an puang a. Ṭam a lo tla a. Thangnang te, sazu te vang hian ṭam a tla tih theih chu a ni ngei mai a;mahse, thangnang tih leh sazu tih hi ṭâm tihna a ni chuang lo.

Chutiang bawk chuan awmlai (natna) vang khan mi an thi ngei a; awmlai erawh thihna tihna êm zawng a ni bik lo.

- Rempuia R. Lûtmâng