Written by
Lalchhandama Colney

Mi changkang nih i duh em?

Zuk leh hmuam: Tun hma kha chuan a ṭhatlohna em em hriat ala ni lo a, kan ti deuh fur. Tun hnuah erawh natna hlauhawm thlen ṭhintu a ni tih mithiamten an hre chhuak ta. Vaihlo han tih hian- cigarette, sahdah, khaini, gutkha product etc te a huam vek a, kuhva pawh hi vaihlo a tel ve lo na a, hriselna atana ṭha lo tak, cancer hial pawh thlen thei tho a ni.

Hetiang a nih avang hian khawvel hian a do a, ram changkang apiangah chuan a ti mi an tlem a, changkang lo apiangah an uar. Keini ramah pawh sawrkarin hma nasa takin a la a, puipunna hmunah mei zuk a khap ve ta. Zuk leh hmuam ti lo la, mi changkang i lo ni mai dawn a ni.

Bawlhhlawh: Faina hapta kan tia kum 10 chuang lai liam ta aṭang khan kan hmang ve ṭhin. A bul a ni a, a tirah sawt pui vak lo angin lang mahse, kan lo ngai pawimawh chho telh telh a.

Modi-a a rawn sawrkar hnu phei chuan scheme lianpui angin a rawn siam ta a, tunah chuan India sawrkar policy ropui ber zingah a tel tawh a ni. Kan ram pawh sawrkar leh pawl, mi ṭhahnemngai etc te hmalakna a zarah tunah chuan kan fai ve ta fu mai. Fai hi ram changkang zia a ni; fai ila mi changkang kan lo ni ang.

Chil leh zun: Sap thufing, ‘I chil lem la i hnap ak rawh’ kum zabi 18-na hma lam kha chuan chil chhak mai mai ṭhatlohna leh pawina an la hre lo a, chil lem ṭhin hi hriselna atan ṭha lo zawk turah khawvelin a la ngai a ni. Kum 1900 hnu lamah chuan chiang vak loin hmun ṭhenkhatah chuan an khap ve a. Kum zabi 20-na a lo her chhuah meuh chuan influenza leh T.B theh darhtu a ni, tih an hre ta. Heta tang hi chuan vantlang hmuna chil chhak chu an lo khap ve ṭan ta a ni.

Pathian ngaihsak rawh: History-in en chuan ram chak leh changkang hmasa apiangte chu Kristiante an ni deuh zel - UK, USA etc. Pathian thu a innghat tlat an ni a, Ame­rica phei chuan an thupuiah, “In God We Trust,” an ti hial a ni.

Keini state hi han thlir ve ta ila. Hmana hausa kan tih ṭhin te kha vawiinah chuan an lo ni tawh mang lo. An sum hmuhnate a dik lo a, khawvel lamah an tlan a, an ral der tawh a ni.

Tun hma a mi ṭhing, thaw uih, koh­hran ṭhalaia in hmang, nula ten, ‘a fel lutuk, ṭhiani nang nei rawh’ an in tih ṭhin te kha, vawiinah chuan mi pangngai chung lam an lo ni deuh fur hlawm tawh. Khatih laia inti cham tak, zu, zial etc te nena ti ham ham ṭhin te kha tunah chuan hmuh tur pawh an awm mang tawh lo. A la dam ṭhenkhat chu chawrche te te an ni hlawm. Pathian thu kan awih chuan, a tirah lo hrehawm deuh mah se, a tawpah chuan an ding chhuak leh nge nge ṭhin.

Mi changkang nih hi a nuam a, an bula awm pawh a hahdam. Mi changkang han tih dawn hian kan tehna a inang lo thei hle ang. Ngaihdan ṭhenkhat aṭang chuan, awm thei deuh te, hnathawhah pawh tlema sang ve deuh, officer han ni thei deuh te kha a lang awm e.

Mahse,vawiinah chuan kan han sawi lan tak te zawm thlap a, mahni invawng leh midangte tibuai ngai lo, intodelh ang chi ho hi, lar hup hup kher lo mah se mi changkang an nihna lai a tam berin ka hria. Eng nge i hmuh ve dan le?

- Lalchhandama Colney