Written by
B. Lalthangliana
Chhinga Veng, Aizawl

MIZO LANGUAGE BOARD LEH A KALKAWNG

Tun hnai hian Mizo ṭawng chungchangin ngaihven a hlawh thar deuh a, ‘Zo ṭawng ruaipui’ vuahin sawihona zau deuh tak, America leh Australia Mizo ṭhenkhatte huamin neih a ni a. Mizo Language Board thlir lawkna pawh, Manipur, Tripura leh Mizoram hmun hla deuha chengte pawh telin neih a ni leh a. Mithian tak tak leh vengva tak takten an sawi hlawm a, a ngaihnawm hle.

Beiseina sang deuh tak neia kan thlir ṭheuh Mizo Language Board ṭobul leh a zik chhuah dan te, mi ṭhenkhatin Mizo Grammar an lo buaipui tawh dan te, Mizo ṭawng tih changtlun leh tih hmasawn nana tha an lo thawh tawh dan te leh sawi awma ni kan ngaih te tawi deuhin i lo sawi ve teh ang.

Mizo Academy of Letters chuan kum 2000 chawhma lam khan MLB chungchang hi an buaipui tawh a. Ni 6 March 2000 khan Chief Minister hmuin, thu dang nen an thlen a, Draff Bill siam tura an râwn angin a hnu deuhah an siam chu an theh lut a. A theih ang angin an bawhzui na a, hlawhtling loin a thamral ta a ni.

Mizo Writers Association chuan kum MRB chungchang hi kum 2019 laihawl khan an ngaihtuah ve leh a, E.C. Meeting-ah member pakhat chuan tharthawh leh a rawt a, tun hmaa Bill duan tawh a lo kawl ṭhat ran pawh a phawrh nghal a. MWA chuan ngun tak ennawnin, a ṭul ang ang siam ṭhain, 14 November 2019 khan Education Minister leh Chairman, Human Resources Development hnenah a theh lut a. Chumi kal zel chu tun hi kan thleng ta a. Hemi nghawr nghin vang hian Zoṭawng ruaipui leh MRB thlir lawkna te hi a lo awm taah dah ila a sual awm lo ve. Tichuan, Assembly Session lo awm leh hmasa berah pawm ngei a nih beiseina sâng tak kan nei a ni.

Hetianga hma lam thlira beiseina sâng tak neih a nih lai hian kan hriat hmaih hauh loh tur chu hnung lam thlirkir hi a ni. Chanchin (History) ziak ṭhin te chuan, miten engte nge an ziak tawh a, engtin nge an ziak? Ziak sual palh a awm em? Chung ziak tawh bak hmasawnna nei turin ziak thar tur eng nge awm? Mi ziak tawh hrula ṭawngkam dang deuha ziak ve mai mai loa sawi chhuah dan thar (new interpretation) emaw, thu thar (new information) emaw nei ngei turin hna an thawk ṭhin.

Chutiang deuh bawk chuan Mizo Language Board-in hna an thawh dawn hian, ziaka lo awm tawh te zawn chhuah a, an lo tih dikloh palh te, tih hmaih palh te, hmasawnna lai tur te hre tura zir taihmak a pawimawh em em dawn a ni. Mizo ṭawng leh Grammar a bua chhuak tawh kan hriat theihte sawi ila. Tun thlenga kan buaipui ber chu ‘Ziah zawm tur leh ziah zawm loh tur’ chungchang a ni nghe nghe a, ngaihdan, pawmdan leh duhdan a inang lo viau lehnghal.

A bua chhuah tawh Mizo ṭawng leh Grammar kan hriat theihte chu : 1. Mizo Ṭawng Ziak Dan - Chhim leh Hmar Kohhran 1920 (?) ; 2. Lushai Grammar (English) - P.J. Sandy, 1925 (2nd Edition) ; 3. Lushai Grammar (English) - R. Buchhawna, 1941 ; 4. Lusei Ṭawng Ziak Dan - Rev. Zokima, 1969 ; 5. Lusei (Lushai) Grammar - R. Buchhawna, 1971 ; 6. Mizo Ṭawng Grammar - K. Zawla, 1969 ; 7. Zo Ṭawng leh Sap Ṭawng Grammar - C.Z. Huala, 1977 ; 8. Mizo Grammar Thar - Remkunga, 1986 ; 9. Mizo Ṭawng Ziak Dan - Lalzuia Colney, ; Mizo Ṭawng Ziah Dan - MBSE, 2008 ; 11. Mizo Ṭawng Ziah Dan - A Ṭhen A Zar - M.A.L., 2005 ; 13. Mizo Ṭawng Grammar - Rev. Z.T. Sangkhuma, 2009; 14. Mizo Ṭawng (Grammar & Composition) - Lalzarzova Khiangte, 2016 te a ni hlawm.

Mizo ṭawng chhuina hrim hrim pawh kan nei ṭha viau a, Pu James Dokhuma ziak Mizo Ṭawng Kalphung, 2006 leh Pu C. Chhuanvawra hnuhmâ Mizo Ṭawng Chhuina, 2012 te a awm a. Tin, Mizoram pawna cheng Mizo zirlaite tana ṭangkai tura rin, lam ri khat chauh, thumal 3,220 la khawmin, kum 1984 khan Mandalay-a ṭhiante nen phur takin kan thawkho chiam a, sentence-a hmanna nen kan buatsaih a, Zo Ṭawng Bulpui leh A Hmanna vuahin kum 2002 khan Aizawlah a bua chhuah a ni nghe nghe.

Mizoram Synod Publication Board chuan ‘Grammar Planning Cell’ kum 1987 khan Member panga ruatin a siam a, kum sawm (1987 - 1977) lai rim taka an thawh hnuin, bu hnih, Mizo Ṭawng Grammar (Ṭhen Khatna leh Ṭhen Hnihna), 1992 leh hemi bu telh thoa kimchang zawk ziak belhin, Mizo Ṭawng Grammar, 2004 khan chhuah a ni leh a. He Cell-ah hian a bul aṭanga a tawp thlengin kan tel ve mial a.

Mizoram Board of School Education (MBSE) chuan Burma, Bangladesh, Tripura, Manipur leh hmun hrang hranga chengten Mizo ṭawng ziah kawnga zaikhata an luan theih nan kum 2006 khan MIZO LANGUAGE COMMITTEE lian deuh tak, mi thiam te, thu ziak mite leh Kohhrana lehkhabu chhuah lama mawhphurna nei te huamin, Member 27 lai awmna a din a, hna thawk tak tak turin Sub-Committee pathum a siam bawk. He Committee hian Mizo Ṭawng Ziah Dan, zawi zawia tiphuisui leh tichangtlung zelin ṭum thum, 2008, 2013 leh 2016 te khan a chhuah hlawm. He Committee leh Sub-Committee-ah te hian ṭangkai ve vak si lo hian ka tel ve hlauh zel zu nia.

Mi ṭhenkhatin an sawi ṭhin angin, Mizo ṭawng tih changtlun leh tih hmasawn nan Mizo hnahthlak zinga chi, chi peng leh chi tepeng (clan, sub-clan, sub-sub-clan) ṭawng la khawma Dictionary bupui siam hi a pawimawh hle a. Kei pawhin ka phak tawkin kum 2007 vel aṭang khan ka lo ngaihtuah ve ṭhin a. Bul ṭanna angreng deuhin, ka theih anga la khawmin kum 2010 khan, Mizo Ṭawng Peng Hrang Hrang Dictionary vuahin chhuah a ni a. Tlema tichangtlung deuh hlekin kum 2019 khan, Mizo Language (Mizo Ṭawng Chanchin) vuahin chhuah leh a ni bawk.

Hetah hian kum 1900 hma lama T.H. Lewin-a leh C.A. Soppit-a ten an lo lak khawm Manipur rama Anal, Aimoi, Khuangsai, Kom, Komrem, Purum ṭawng te, Chittagong-a Bawm te, Cangaw-a Bongshe te, Sylhet-a Ha-lâm te, Cachar-a Hrangkhol te, Tripura-a Langrong te, Chachar-a Sairang te leh Lai, Mara, Mizo, Paite, Pâng, Thado ṭawng hlun deuh sawmli (40) laite chu inhrul tak a ni hlawm a. Kum 1200 AD vel aṭanga kum 1900 chhung chu intlawh pawh ngai lo, a ṭhente phei chu indo ṭhin an ni a. Hetianga an ṭawng a inhnaih viau hi a mak angreng hle a, eng emaw hun lai chuan an lo khawsaho tih rinhlelh rual a ni lo.

Kum 2019-a Mizo ṭawng kan chhuinaah hian Mizo hnahthlak zinga ṭhahnem deuh Hmar, Lai, Mara, Mizo, Paite leh Thado-Kuki ṭawng thu mal hlun deuh 1,690 kan la khawm a. Ṭawng zir mi (Linguist) te chuan ṭawng inlaichin leh inan dan chhui nan thu mal 1,000 chin chu ngaih dan siam nan a tlakin an sawi a. Heng thu mal 1,690-ah hian Mizo, Hmar, Lai, Mara, Paite, Ralte leh Thado-Kuki te chu zaah 30 (30%) dawn lai a inang a. Chungte chu ‘Kan ṭawng an hmang ve’ emaw, ‘Kan ṭawng an la’ ti emawin sawi loin ‘Kan ṭawng a thuhmun’ ti ila a him a, a hahdam ber bawk.

Kan sawi tak Mizo Grammar leh Ṭawng chungchang ziaktute hi ṭawng lam zir mi (linguist) an ni lo a. An tui vang te, pawimawha an hriat vang te leh an veizawng a nih vang tea ziak an niin a lang a. Dik tawk lo emaw, kim lo emaw, tihsual palh emaw pawh a awm ngei ang, dem chi an ni lo a, an ziakte pawh hnawl ngawt chi a ni hek lo. An thiam ang leh an hriat ang anga an lo ziakte hi an fakawm hle a ni. Tin, Mizo hnahthlak ṭawngte la khawma Group siamin ‘Dictionary Bupui’ buatsaih tura Sponsor tur mi hausa deuh pahnih ka dawr tawh a, ka la hlawhtling rih lo.

Synod Publication hnuaia Mizo Grammar Cell khan, an Grammar duante mipui rawn na zau deuh taka sawmin Seminar a huaihawt ṭhin a. Chutah chuan A AW B siamṭhat emaw, siam belh emaw rawtna pawh a tel ṭhin a. Amaherawhchu, kal khawmte chuan, “Kum 100 lai kan lo hmang tawh a, lehkhabu pawh tam tak a chhuak tawh bawk a, a ngai hi a ṭha zel e,” tiin siam thar chu an pawm lo.

Mi ṭhenkhatin tun hnai deuh khan ‘Mizo ṭawng’ tih hi huap zau lo deuha ngaiin, ‘Duhlian ṭawng’ emaw, ‘Lusei ṭawng’ emaw, ‘Zo ṭawmg’ emaw tia hman an sawi nual a. Amaherawhchu, chhiarpui thlirin, Mizoramah Mizo ṭawng hmang 1901-ah 87%, 1961-ah 96.50%, 1981-ah 92.07% an awm a; Assam, Manipur, Meghalaya, Mizoram leh Tripura state-ah 1981-ah 53.05% an awm leh a, India ram pumah 1991 khan 63.16% an awm ve leh bawk. Hun leh nunphungin a liampui tawh tundin leh emaw, din thar leh emaw a harsatzia, thu neihna engkim deuhthaw kawl Bawrhsap N.E. Parry chuan Zawlbuk nei leh turin 1926 khan Order a chhuah bakah kum 1927-a Mizo Dan a buatsaihah a telh leh a. Mahse a hlawhtling lo tih kan hria. Chuvangin, ‘Mizo ṭawng’ tih hi a nghetin a zau tawh hle a, hman zui zel ṭhain a lang; ‘Mizo ṭawng’ tih tawi nana ‘Zo ṭawng’ tih erawh chu a ṭha tho. Kum 2008-a International Seminar, Aizawla neihah Prof. T.T. Haokip-an a Paper-ah, “Chin Kuki-Mizo ṭawngah te hian Mizo ṭawngin tunah hian hma a sawn ber a, a dik tak chuan Chin-Kuki-Mizo mipui zingah Mizo ṭawng hi ṭawng hrang hrang hmangte inbiak tawnna ṭawng (lingua franco) ni turin zawi zawiin a inhawng mek a ni,” tia a ziak hi a pawmawm hle a ni.

Nghakhlel taka kan thlir ṭheuh Mizo Language Board din turah hian, tuna kan neih mek Mizoram Publication Board leh Mizo Language Committee ang bawk hian Politic te, Party lam hawi te, chi bil leh ṭawng bil te inhnamhnawih lo zawnga din a ṭul hle. Ṭawng lam zir mi (linguist) an pawimawh rualin a tak taka thawk tur leh tawk thei, Mizo ṭawng zir ngun leh zir taima, mut mawh hnar mawha nei ngeiin thawk sela a duhawm takmeuh a. Chutiang mite chuan Board din chhan leh tum a tihlawhtling thei ngei dawn a ni.

- B. Lalthangliana, Chhinga Veng, Aizawl