A KHI SAIREP ZO TLANG SANGAH KHIAN…

“…to travel hopefully is a better thing than to arrive..” -RL Stevenson-

Pawltlak Thla Ni 04, 2022 (Nilaini): Hma takah ka tho va, kan tih fo ṭhin danin zingah insawizawiin kilometre 4 vel kan kal a; kan duhtawk viau mai! Khaw dur a kiang a, khua a mawiin a thar sur mai a; thla han lak vel hi nuam ka tihzawng tak a ni a. Thla lak nan duhthusamin khua a ṭha a ni. Mahse khawpui chhung zawng hrui a tam em mai a; a mawi tur angin a mawi thei lo! Chuvangin vawiin na na na chu Lunglei aṭanga kilometre 20 dawna hla Sairep tlang chuana han vahchhuah kan tum a ni. Zosapthara hla ‘Thlalera vak ka lo nih hi’ tih chang tawp bera “Chu chuan ka lung a len teh e,” tih kha ka hla thunawn a ni fo ṭhin a. Fan chak tak chungin zing kan tho va; zan kan mu leh ṭhin! Kum 8 liam ta aṭanga ka lo suangtuah tawh chu a takin a lo thleng dawn ta a; lawmin kan au chhuak hial a ni!

Chaw ei khamah hmanhmawh deuh roh, muang chang deuh siin ka insiam a. Kan nau, fel leh thothang ṭha zet Lalawmpuia (Opa) ka bia a. “Lo insiam la, vawiin chu Sairep tlang i han lawn ang hmiang,” ka ti a. A chak zawng tak a lo ni ve a. A lawmawm hle mai.

‘…Khawi lam mi nge hmanah heng hi…’

Ni chhuak a mawiin khua a thiang vawl vawl hle a. Thlalakna khua hliah hliah a ni. Kan phur hle mai. Ei turte kan pai a; tuisikte pawh kan pai a. Chemte erawh kan pai lo thung! Zawi muangin kan tlan a. National Highway 306 laih mek, kawng khu em em mai kan pelh hnu chuan kawng bumboh leh ṭiṭoh kan tlan ṭan der a! Kawng te tak te lo awm chu kan zawh tur a lo ni reng mai. Lungpuizawla kan u Lalthlenga kan bia a. Ani’n Sairep lama biak tur angte min kawhhmuh a; kan be kual a. Kan la kal ngai lohna khua a nih avangin kan bangbo viau mai. A hmasa berin a panna kawngah kan buai nghal pang! Kawng biru leh chho euh euhah kan tlan a. Lungpuizawl lam kawng a chhe deuh hlek a. Duh angin kan kal chak hlei thei lo! Ngaihtuahna sen deuh chu a va ṭha em! Motor kan tawk tlem tial tial a. Ramngawah kan tlan lut der mai! Khualzin chaute tana an siam Chawlhbukah te chuan kan han chawl a. Kan thlangah chuan Vazar rual, ruaipui ṭheh mup mup thawm leh chepa lo tlak hlarh hlarhte chu kan han hria a. A ngaihnawm hle mai! Kan chawlhna bul maia thingbuka hrui zam bawnah te chuan Hleipui-meipar an lo tlan zawi zawi mai a. An ngam hle mai!

Kan tlan zel a. Kan va biak, Pu Thanga, VC Treasurer chu kan han bia a. Ani chu an khaw bula Hlumteah mitthi ralin a lo kal daih mai a. Tu nge min lo chhawn ta ang le? ti neuh neuh chungin kan tlan zel a. Chawlh Buk nuam zet mai, a chhawnga an siam a lo awm leh ta! Khua a hla tawh lo tih kan hrethiam nghal a. Ṭhu chawlin ei tur kan kente chu kan han ei a. Kan awmna aṭang chuan Sairep khua chu minute 5 vel kal chauh a ni ta a. Kan tlan zel a, boruak a dai em em a. Ramngawin boruak a lo la vawng daiin a thianghlim a ni! Perh lo intar thliah thliah kan hmu chho zel a. ‘Engtihna nge ni ang aw…?’ kan ti a! Rin loh deuhin khua kan lut ta hlawl mai! Video in kan han la vel a.

Kan lawm lutuk chu kan auchhuak hial nia! ‘Immanuel Drug Store’ tih lo inziak chu kan innghahna tur a ni a. Chu hmun chu kan pan a. Patling leh nutling 3 vel an lo awm a. Kan lo kalna khua leh kal chhante kan han sawi chuan inkawmchhak inkawmthlangsa ang maiin kan inbe bawrh bawrh a. La inhmu ngai lo leh la inhre ngai reng reng lote nen chuan kan han nuiho dar dar a! An fel takzet a; min lo lawm thiam em em bawk si a! Mahni in pui thleng ta ang mai kan ni! Khawii lam mi nge hmanah heng hi…kan ti deuh reng mai! Thingpuite kan han in a. Kan kal tumna hmun leh kan hmuh duh awmna lam Sairep khawthlirna tlang chu kan pan ta a ni.

Awmhmun aṭangin vawi duai lo rinna thla zarin he hmun hi ka lo fang tawh ṭhin a. Mumang lamahte hial pawh ka lo tlawh tawh! Kum 65 vel liam taa Pu C Ṭhuamluaia thuziakte chu ka hrechhuak vawng vawng a. He hmun tlawh hian a lo han vakvai ve tawh a lo nia! Keini, a tu rual vel chauh, amah ngaisanga a thuziakte hmanga lo inawmtlei ṭhin tan chuan a sulhnu han chhui ve chu tihmakmawh a ni. Ami deh dan pawh a dang riauin ka hria. C Ṭhuamluaia thlarau kha ka bulah lo ding hian ka hre hial mai! Heti hian a lo ziak diam tawh a:

“A tlang chip thlen dawn velah chuan sunhlu kung te tak te te, awm thleng lek lekah an lo ṭawi bim bem a. Ding chungin kan lo va, a chang phei chuan kain kan seh thla a, kan han ei vel ṭhin a. Chutianga sunhlu kung hniam leh rahte chu ka la hmu ve ngai si lo va, nuam ka ti em em mai a,” tiin. (Kaphleia leh C Thuamluai hnuhma p.139)

Chutiang sunhlu chu keini hmuh tur atan chuan thawnthu ang maia rei leh hlui an ni tawh a; ka han melh ngial pawhin ka hmu zo tawh lo! A awmna tur awm ang erawh chu ka hre thei e!

Hla takah chuan sava a lo hram karh karh a; lungte pawh a tileng viau mai! Tlang hrang hrang a lo lang iar a. Chungte chu min kawhhmuh zel a. Ṭan tlangte, Chawngtinleri puan thin tlangte, Purun tlangte, Thorang tlangte, Reiek tlangte, Phawngpui tlangte ,Uiphum tlangte pawh chiang em emin a lang thei vek a; an hmuhnawm hlawm hle mai! Tlemin kan han dingdihlip leh deuh a, Burma ramte kan hmu thei a. Khawthlang tuipui leh Bangladesh tuikhuahte pawh a lo lang viai viai a; a mawiin lung a tileng em em ringawt mai nia!

My Spirit soars where the air goes thin…

Thlasik khaw ṭha iara teichhuak kan ni bawk a; a nuamin khaw hawi a thui thei a, a lungawithlak ngawt mai! Rilru suangtuahnaa riak reng ṭhin hmun kha a ni a. Ṭhenkhat chuan ‘suangtuahna hi a tak nen a danglam ṭhin’ an ti a. Kei erawh chuan ka lo suangtuah ṭhin aiin a nuam zawk ka ti a. A ropuiin a hluzual zawk ka ti! Ka beisei a khûm a nih ber chu! Rilru a hlim veng veng a, thli a tam em em a, kan meng ṭha hleithei lo va; ni eng lah chuan mit men tihar zawngin min phet bawk si! Theih ni se puan in keng ila, a hmun ngeia riah a chakawm hle mai! 'Zanah eng savate leh eng ramsate nge hram ṭhin tih te, a piah hla taka kham ráng ruai maiahte chuan ṭau meichher chhite an inzui thliai thliai ang em le’ tihte chu ka zawhna a ni! Leimin tur ri dur dur thawmte, thing tlu tur ri ruah ruah thawmte pawh hriat tur a awm duh hmel hi ka ti khawp a! Mahse chutiang khawvel chu keini hunah chuan hriat tur a awm ka ring tawh chiah lo deuh!

Mau hmuh tur a awm lo va, chu chu a chhan ka zawt hial a ni. Mei lukham tur pute an lo haw a, Thingphur hawte kan tawk a, chu'ngte chuan kan chhuahtlang hluiah min zin kirtir a. Ka han be luam a. Pu Liandala’n ‘Pipu chhuahtlang hlui a mawi mang e’ a lo tihte kha thinlungah a lo ri nawn tluk tluk mai!

Hahdam taka in chhung lum aṭanga insumkar lem lova thu ziah pawp pawp leh a hmun ngeia kala han hmuh chu a dan pawh a lo dang a. Mite sawi ringawta innghat lova mahni mit ngeiin a han hmuh chu a dan a dang a ni! Rilru hi a lawm a, William Wordsworth khan chhimbal zam eng mawi tak a hmu a; lawma a au chhuak hial kha ka inchan deuh nia!

‘My heart leaps up when I behold

A rainbow in the sky’

a lo tih kha!

Kan duhtawkin khua kan thlir a; kan hawi a. Boruakah in sang kan sa a. An khaw ramngaw humhalh ṭhatziate chu mit ngeia hmuh loh chuan a ropuizia sawi thiam a har! Ngiau thing thelh sung maite chu thingzaia sumdawng ṭhinte leh in sa ṭhinte tan chuan mittui tla zawih zawiha thlir an ngai ngei ang! Rinna thla zara lungkham banna tlang ngei mai kan han chuan chu lung a awi a; fang vek thei lo mah ila, hun remchanga la fan leh atan Zopui tlang chu kan khek-khal ta rih a ni.

Sairep Thingthupui…

Sairep hi Zobawk chhak lawka awm a ni a. Tlang biru deuhah a inphum kek a. In 70 vel an awm a; mihring 400 dawn an cheng a ni. Hmanlai chuan Sairep khuaah hian sai sa hi chhung tinten an rep vek mai a. Chuvanga Sairep inti ta hi an ni a. Tlangchhip sang tak, sea level aṭanga feet 6200 vela sanga awm a ni a; boruak a hrisel bawk a ni ang; an thlanmualin chu chu sawi lovin min hrilh! Kum 10 danah mitthi kan nei ve ṭhin, an ti chauh mai! A lawmawm takzet a ni! Mak leh deuh mai chu khaw thlirna kan pan lai khan khaw chhung, veng chhak lamah khaw laiah tui a haw tur tur mai! Khawthlirna bul lawk, tlang chhipah tui hna lo putchhuak a awm bawk a. A dangdai hle mai! Chu tui fim tak leh eng thli mah ni lo chu a thianghlim dawn khawp hian ka hria a! Nakinah sawrkar lama kan hotute hian nachang an hriat hunah phei chuan Lunglei dai lawka awm, ramngaw ṭha leh hmun mawi tak mai hi khaw nuam zawk leh changkang zawkah an la siam ngei ang a! Tui hnate a la ṭhain ramngaw an humhalh ṭha bawk si a. A chhawrtu tur chu Lunglei mipui kan ni dawn a ni.

Sairep khaw hmingthanna pakhat chu ‘Thingthupui’ an thar tam ṭhin hi a ni. An thingthupui a tui em em a; veng dangte pawhin an thingthupui zawrh an hralh theih nan “Sairep thingthupui a nih hi” an ti hial ṭhin! Chu, an hming chu a dai tawh lo mai thei! Vawiinah erawh min lawhsaktu tur kan hmu lo va, kan kal leh hun chuan an awm tawh mai thei a ni! Mizo khua reih kha kan han hmu a, a nuam dangdai ngawt mai! Keini thingtlanga piang leh seilian tan chuan thil thar teh chiam a ni lo nain khatiang khawvel kan han hmu leh kha a lawmawmin a hlu em em a, kan chhuahtlang hluiah bawk kan kir leh ṭhin.

Darkar rei lo te ka han kal zawk chhung khan an khawtlang inrelbawl dante leh an khawtlang mamawhte ka han hriatthiampui ve ruak hman a. Zo khaw te reuh te an ni nain an ṭangrual em em a; an tih tawhna lamah chuan champion-pui kha an tum a ni! VCP te, VC member te nen khunkhan takin kan inkawm a. Khawtlang hmasawnna kha an chaw tui ber a ni a; engtin nge kan sahmim kan tihpuar ang, tih kha chhe te mahin an chhakchhuak lo!

‘…country road…’

John Denver hla ‘Country Road’ tih mawi tak mai kan ngaithla ṭhin a. Anni kha chuan an khua kha vanram tlafual thawthang khan an chhuah a; an ram kha an va han hmangaihin an va han hlut em! Hmasawnna ruhrela inthlung lian tak pakhat chu inkalpawhna ṭha hi a ni. Chumi tehfung hmanga Sairep hi kan ekzam chuan chiang takin a fail a ni. An ni tin eizawnna chu lo neih a ni a. Kut hnathawkin an ram ṭang a; sawrkar sikul awm ve bawk mah se chuta ni tin ṭhu ṭhinte chu pawn lam mi an ni! Anmahni thawhrim rah, an thlai lo thar hmasate chu anmahni ngeiin hah em emin an phurchhuak leh vek a. Kawngpui ṭha aiah nghawngkawl dup chu an mitthlaa cham rih a ni! A vanduaithlak takzet! Bazara hralh thuhlaah pawh an hahpui hle. Kawngpui ṭhain a pawh hunah chuan minute rei lo teah kan tlan thleng zung zung tawh ang a; mahse ramngaw khati zozaia chhah leh dur khup mai kha a chereu ang tih erawh ka hlau hlel lo! Chu erawh a inven dan an hre turah ngai ila! Ngampa taka ramparva kawngsira lo tla melh melhte kha an hmuhnawm a; kan tina dawn lo tih kha an hre ve a ni ngei ang!

An hmabak

Khua awm ve ta chuan inrelbawl dante pawh an nei ve a. Mahse anmahni ringawt chuan an mamawhte an inphuhru zo lo tih a lang reng mai! Hmasawnna hmuh tur a awm miau si loh chuan khawsak reng aiah pemchhuahsan duhna a lo awm thei ang a. Chuti a nih chuan ramngaw ṭha takte chu an chereu titih nghal mai dawn a ni! Sairepah hian High School a awm loh avangin kawng chhe takah lehlangin Zobawkah High School kal rual chu an liam fai deuh vek a. An khawngaihthlak ngawt mai! Ṭhalah leh Thlasikah chuan tih dan dan a awm ang a; furah an khawngaihthlak dawn hian ka hre khawp a! Motor kawng a diakin a nal em em dawn tih kha Zawlnei Daniela ráwn kher lo pawhin hriat sa a ni a! An khuaah hian Primary leh UPS a awm a. Anni’n Hlumte leh an venga Elementary sikul kal rual chu an chang vek a. Ngaihtuah nawnsak chu an ngai mang e aw…kan ti leh vawng vawng ṭhin! Tlang chhipa tuihna ṭha tak mai, ṭhal va ek char lai pawha kang ngai lo khi khuah ṭhata tuizem lian tak tak hmanga khâwl a nih hunah phei chuan a chhehvel khua zawng zawng a chawm thei vek dawn si a. A hranpaa pump ngai lovin awlsam takin tui thianghlim hman tur a awm mai dawn a ni! Homework ṭha tak min pe a ni.

Tin, he tlang hi chebawl ṭhat a nih hunah chuan khualzinte hip theitu tur a la ni a; a khaw thlir a remin a zau ṭha a. Hmun zau tak a lang thei bawk a. Hnam dang khualzinte TNT leh Bethel Centre te tlawhpui leh ṭhin ringawt lo deuhin he lai tlangah pawh hian kan la hruai duh ngei ang! Tourism Department lamin homework atan lo nei se la a ṭha dawn mang e!

Kan rilru sukthlek leh ṭhalaite hawiherah hi chuan thingtlang leh khawpui hi chuti takin a inthlau kher lo mai thei! Mahse kan inkalpawhnate leh kan eizawnnate erawh chu a inthlau hle si chu a nih tak hi! Engtikah nge heng khuate hian ngaihsak an hlawh ang a; an dinhmun hi ngaihtuah nawn leh ṭhin a nih ang, tih hi an khaw aiawha ka zawhna a ni!

An khaw pa vengva tak min hrilh dan chuan an tlangte hi a hmingthang si a. Sialsuk tlanga phul rai te tak tete ang saw chin ve an duh a; chu chu an thinlunga khat liam a ni! Chutianga an cheibawl theite a nih ngai chuan tun ai hian a mawi lehzual ngei ang a; ‘Ni tin a hma aiin a lo mawi zual deuh deuh dawn a ni’ tiin an sawi ṭhin tawh dawn a ni!

Kum 7 liamta khan Phone camera in Sairep tlang hi thla ka la a. Chu chu facebook-a ka wall ah ka phochhuak a. Chu thlalak chu tute emawin lo hmuin Youtube-ah Mizorama tlang hmingthangte tihah an lo tarlang ve a. Thla latu ka hming pawh an dah ve kalh nghe nghe!

A panna kawng a ṭhata a lawilen a rem hunah chuan Lunglei aṭanga rei lo te kal a ni a. Fianrial Ṭawngṭai nan te, len khawthawn nante leh khaw thlir nante kan la hmang chamchi dawn a ni! Chu hun chu suangtuahnain mitthlain kan thlir reng a. Hla siamtu ke chheh rualin,

“Engtikah nge ni ang, Lalpa?”

kan ti ṭan der tawh a ni.

Hmasawnna hi vawi lehkhata thleng thut thei a ni lo va; mahse ngaihsak hlawh loh reng erawh chuan eng hmasawnna mah hi a awm thei chuang lo!

- R Lalhuliana(Hutea)