MIZO-TE HI (ZORAM NUAM)
Bible-ah Israel te chu Pathianin ramtiam lam panin Abrahama hoin a hruai chhuak a, zinkawng hautak tak tak an zawh a. Tuipui sen te kanin, hnunglamah ral hlau reng rengin an tlan dawr dawr a nih kha. Chumi hnu-ah Josua hoin Jordan luite an kan a, hmelma hrang hrang an do reng bawk a, chutianga ralmuang lo reng renga hun an hman hnu chuan khawizu leh hnute tui luanna ram chu an thleng ta a. Heng thu han ngaihtuah hian Mizote’n Mizoram kan chuan kai dan te pawh rilruin a hmu ruau ruau mai. Mizote hi khawi lam aṭanga lo chhuak a, khawi lam nge kan pan zel ang le, eng dinhmunah nge kan ram hi a awm zel ang le tih te chu rilru-in a chhui a.
Khawnge kan ṭobul chu?
Sawidan tam berah chuan Chhinlung Chhuak kan inti mai ṭhin a, mahsela chhinlung ber pawh chu khawiah nge a awm tih pawh chiang taka sawi fak a har ṭhin hle. A awmna an sawi leh an hriat dan lah a thuhmun vek lo a, khawvel ramdang leh hmunhma te thlirin China rama Yunan University-a mithiamte sawi hi pawm nahawm ber niin a lang ta a ni.
Chhinlung kan han tih mai hi Qinglong niin chu chu Ghuizhou Province-a awm a ni a, chuta ṭanga lo vak zel nia sawi a ni a. Min thlahtute chu Mongolian ho an ni e an ti bawk a, anniho hi China ram Eruguna lui dung bawr vela vak kual ṭhin an ni awm e. Mongolian ho chu kut ke tawi, pa te, sa nghet an ni a, an vun rawng pawh a eng lam aṭangin buang hang lam deuh an ni a, an sam a dum a, a ngil a, an lu a tawi a, an biang ruh a sang deuh a. An mit leh hnar lan dan a hniam a, an mit rawng a dum aṭanga a buang lam a ni a, an sang lo a, feet 5 leh inches 6 vel an ni tlangpui. Heng zawng zawng han ngaihtuah tel chuan leh pi pute thawnthu lo inhlan chhawn zel ngaihtuah bawk chuan leh Rev Liangkhaia thusawi te han ṭawmpuiin Mizote hi Mongolian thlah, ṭawng thu erawh Tibeto-Burman pawl zinga mi kan ni. China lam aṭanga chhuak kan ni tih pawh chu thil pawmawm tak a ni thei ta niin a lang.
Thlang kan tla
Min thlahtute chu insawn kual reng an nih avangin BC 100 khan Mekhong leh Yangtse lui hnarah an awm a, chumi aṭang chuan Hukawng Valley-ah kum zabi 4 naah an lut leh a. Kum zabi 8-9 inkarah Upper Burma-ah lutin an inbun nghet angreng hle. Kum AD 700 bullam khan Chindwin Valley an lut leh nia chhui leh hriat a ni a, tichuan thlang tla zelin kum AD 840 velah chuan Kabaw Valley an lut leh nia hriat a ni a, hetah hian kum 500 vel an cheng nia hriat a ni.
Kabaw Valley an chhuahsan dan hi chiang taka hriat fak a har hle a, hriat tlanglawn berah chuan Shan hnamin an nawr chhuak nia hriat a ni. Kan Mizo nuna pawimawh em em Khampat khaw hming ngei pawh khi Shan ṭawng a ni a, (kham = Rangkachak, Pat = Thi) tichuan, kum AD 1200 vel khan Kabaw Valley hi an chhuahsan nia hriat a ni. Chumi hnu chuan kal zelin tuna kan awmna hmun hi lo thleng ta nia sawi a ni.
Mizo hnam chu...
Khawchhak lamah chuan ‘Chin’ tiin koh an ni a, a awmzia chu ‘ṭhian’ tihna a ni. Kan hnam Mizo kan tih hi kum zabi 19 na lai vel aṭanga kan put niin hriat a ni a, October 22 1895 ah chuan ‘Mizo Zir Tir Bu’ a chhuak a, 1898 ah ‘Mizo Chanchin Laisuih’ tih chu chhuah a ni leh bawk. Chutih rual erawh chuan kum 1901 chhiarpuiah khan Mizo tia in chhal an la awm lo a, mahsela 1961 chhiarpui-ah erawh chuan 96.50% laiin Mizo tiin an inchhal tawh a ni.
April 22, 1947 khan Mizorama Political Party hmasa ber Mizo Union chuan an inkhawmpuinaah Mizo hnam chi pengte chu sawiin: Lusei, Hmar, Ralte, Paite, Zo, Darlawng, Kawm, Pawi (Lai), Thado, Chiru, Aimual, Khawl, Tarua, Anal, Purum, Tikhup, Vaiphei, Lakher (Mara), Langrawng, Chawrawi, Bawng, Mualthuam, Kaihpen, Pangkhua, Tlanglau, Pautu, Rawite, Khawlhring, Chawngthu, Khiang, Vanchiau, Chawhte, Ngente, Renthlei, Tlau, Vangchhia, Zawngte, Fanai etc te an ni, tiin an sawi. Heng bakah hian chhui chianna mumal tak nei, B. Lalthangliana chuan clan hlawm lian tak tak tak 11 an a ṭhen a, mahsela a ni ngei pawh hian a huam kim lo maithei tiin a sawi nghe nghe. Chungho te chu: Asho, Chho, Halam, Hmar, Lai (Pawi), Mara, Lusei, Miu (Khumi), Paite (Zomi), Ralte, Thado-kuki, te an ni tiin a sawi; heng te hian hnam peng an la nei vek a ni tiin a sawi.
Mizoramah
Mizoram an luh dan leh bul an ṭan dan lam te chu sawi vak lo ta ila. Kum AD 1670 - 1680 khan Dungtlang sangthum tih a lo piang a, hei hi Mizo nawlpuiin Ṭiau an kan hma niin a lang. Kum AD 1793 - 1798 khan Selesih Sangsarih a lo lang leh a, hetih hun lai hian an lalte ram awp hian tuna Mizoram kan tih hmun lia ṭhen hmun thum laiah an inzar pharh tawh a ni. Kum AD 1800 chuan Sailo ho ṭangrual an lo chhuak a, chumi hnu aṭang chuan Mizoram kan tihah hian ro an rel chho ṭan ta a ni.
Sap ho kan hmelhriat ṭan
Kum AD 1871 December 16 ah Brig. General G. Bouchier leh a hote chu Mizoram lam panin Silchar aṭangin an lo chho a. Mizote chuan Khawlianah an lo kap a, tah chuan an kap hneh lo a, kal zelin khawchhak lamah kal zelin Chiahpui lutin Sairum lui kanin Ngopa tlangdungah Tuila luiah, Sialkal tlanga Mutelen panga Kungnung Khua an pan a. Mutelen pangah Mizote chuan an lo kap a, Bawrhsap orderly an kap hlum a, Mizote chu insasengin mi panga an kaphlum a, pariat an hliam bawk. Sap ho chuan theihtawp chhuaha sipai chakna hmanga Mizoram an beih hnuah, 1890 May thlaah Assam hnuai-ah Hmar lam chu dah niin, kum 1891 aṭangin chhim lam erawh chu Bengal hnuaiah bawrhsapin a thut ta thung a ni. Chhim leh Hmar chu 1 April 1898 ah suihfin niin Superintendent hmasa berah Major J. Shakespeare ruat a ni.
Sap hoin min awp hnu aṭangin hmasawnna tam tak kan hmu a, zirna lamah leh Sakhuana lamah. Kan hman turin A, Aw, B min siam sak a, Kristian hla te kan nei a, Bible lehlin te, Lengzem hla te, Kristian Tlangau te, Kristian Vanram Kawng zawh thute Mizo ṭawng ngeiin kan chhiar theih ve phah ta a. Kristianna lamah pawh 1901 chhiarpuiah chuan mihring 82, 434 ah 0.05% lai awm tawhin, chhiarpui hnuhnung ber 2011 ah chuan 87.16% lai a ni. Heng zawng zawng hi Sap ho min awp hnua kan neih vek a ni. India chuan kum 1947 August 15 ah zalenna hmuin Mizoram pawh chu India sawrkar enkawlna hnuaiah a awm zui ve leh nghal ta a ni.
India sawrkar hnuai-ah
India ramin zalenna a hmuh hnu chuan Mizoram pawh 1948 khan member 36 awmna Advisory Council-in a awm ve a, nimahsela Autonomous District Council-ah hlankai a nih dawn avangin November 1951 ah Assam sawrkar chuan a ṭhiat leh ta a ni. Kum 1972 ah Union Territory-ah hlankai leh a ni a, kum 1986 ah state puitlingah hlankai a ni leh. Election hmasa ber MLA seat 40 awmna inthlan hmasa ber February 1986 ah neih niin Pu Laldenga chu Chief Minister hmasa ber a lo ni ta a ni. Hemi hnu aṭang hian Mizoram chu India sawrkar hnuaih mahni a ro inrelin a awm ta zel a ni.
Engtin awm zel ang maw?
Hei leh chen Mizoramah kan lo khawsa ve ta a, kan tawn leh enge kan hmachhawn mek leh enge kan lo hmachhawn tawh chu sawi thui vak a ngai tawh awm lo e. Kan ram chu thawk leh khatah hmasawnna nasa takin min nuai a, kan hriat ngai loh leh kan hmuh ngai loh tak tak boruak tharin min nuai ta a. Mahni pawh insiamrem hman lo leh hmathlir mumal nei loin kan tei ta naw naw a, kan naktuk hun hi engtin awm zel ang maw?
Vawiinni a kan Mizo society thlir chuan lungawilohna tur leh vuina tur tam tak kan hmu tawh a, chutih rual chuan hmasawnna kan neih te erawh sawi hmaih chi an ni lo; Mizo chhul chhuak ngeiin khawvela tlang sang ber Mt. Everest an lawn chhuak a, zirna lamah lah khawvel ram ropui ber America ram aṭanga doctorate degree nei te hial kan ramah an awm ta nuk mai. Chutih rual chuan vawiina kan hun hman dan zelah hian kan lungawi ngawt zawngin, ‘tling ṭhelh apiang pawi tih a zual’ tih zawng zawng changin kan ṭhenawm lawk unaute hi phak loin mahni in lumah kut kuangkuah chungin thinrim eng phiarin kan in hrosa kan in hrosa ringawt ang tih erawh a hlauhawm viau.
Heng zawng zawng aṭang hian Zoram ṭha zawk kan din chho thei ang em tih hi kan naktuk hun rawn hmang turte hi kan zawh a, kan cho chhuah an ngai ta a ni. Vairengte pel loa kan Zoram Sq. Km 21,087 nuam chhunga kan lungawi mai chuan a ṭha dawn lo a ni. Chumi a nih avang chuan hmasawnna kawng zawh kan mamawh em em a ni. Eng kawngte in nge ni ang?
Rorelna dik: Khawi ramah pawh rorelna dik a awm loh chuan ram ropui leh ram hmasawn an ni thei lo. Dikna ngainat lohna hmunah chuan hmasawnna a awm thei lo ṭhin. Chu rorelna dik nei tur chuan roreltu thlang ṭhintu mipuite kan dik hmasak a ngai phawt mai. Roreltute hi a chhan leh vang awm loin rorelna dik lo an kalpui ngawt lova, thil dik lo ti tura nawrtu an tam chuan chu chuan ti lo thei lo dinhmunah a tir liam ṭhin. Lo hnar emaw nise a nawrtute lam chuan an duh an neih theih dan phet an ngaihtuah a, khua a var ta lo ṭhin a ni. Chutih rual chuan roreltute pawhin Zoram nuam siam tur chuan an dinhmun, an nihna an mawhphurhna an la ngam tur a ni a, nunna chan te an awm a nih leh lek phei chuan nasa lehzualin hma la in dik takin thil an ti tur a ni. Chutianga rorelna dik kalpui thei tur chuan kan ṭhangtharte kan fuih a, thusawi satliah mai mai zawm lo turin kan fuih tur a ni.
Zirna: Mizoramin hma kan sawn a, kum tin Graduate leh Post-Graduate a za tel teh meuh kan chhuak a, chutih ruala ngaihtuah ngai lai chu enga tinge hna nei lo group leh employment a in register tam tak kan la neih cheu! Kan education system fel loh nge a zirtu zirlaite thiam loh tih hi ngun taka zir chian a hun. Syllabus ropui tak tak kan zir a, heng te hi kan ramah hna leh hmasawnna thawhpui nan a tlak lo em ni? A nih chuan chutiang tlak tur chuan syllabus te pawh siam ni ta se la, a ṭha lo maw?
Kan zirna in zawng zawng aṭang hian mark leh grade ṭha tak tak chu an rawn hawn teh meuh mai, mahsela ngatinge chu an mark ṭha leh hlu tak tak chu dawr nghah pui nan mai mai an hman leh ṭhin ni, rilru a va na em. A zirtu nge a zirna hi dik lo tia zawn chhuah a, siamṭhat ngai lai kan siam ṭhat a ṭul tak meuh ta, Zoram nuam lehzual siam turin.
Sakhuana: Kristian kan nih aṭanga kum 100 na lai kan hmang liam ta a, ngaihtuah thui ngai lehzual chu he kan kriatianna hian eng chenin nge kan ram hi min siamṭhat tih lai hi kan chhut chian a ngai hle. 87.16% lai kristian awmnaah hian kristian tiha mawi lo tam tak kan hmu hnem ta hle. Pathian Thu sawi a, kal kual vuak thluk thu te, Biakin a in luhkhung thute in kan ram chanchinthar a luah ta, kan sakhuana hi kan en chian leh a ngai tawh hle. Kan kristianna hian kan khawtlang nunah awmzia a nei lo ta tual tual em tih hi zawhna lian tak a ni.
Pathianin duhsak taka missionary te hmanga A chhandamna min pek kan lo kristian pui hi a nihna angin kan hmang chhuak ta lo em ni? Kan sakhuana urhsun tak leh dik taka kan lo kalpui leh chu chuan kan khawtlang nun ṭha taka min lo phuar khawm ṭhinna kha nei let leh tura kan beih a ṭul ta hle mai. Chutiang tur chuan kan ṭhalaite hi kan fuih a ngai a ni.
Ngaihsan zawng thlak: Ram ṭhang mek kan ni a, chutih lai chuan kan hmuh leh kan ngainat zawng hian kan nun leh kan ram hi min lo kaihruai nasa hle mai. Hmasawnna leh changkanna nia kan hriatte hi kan thlak a, kan titi tui zawng te, zoram nuam siam turin kan thlak a ngai. Motor emaw bike emaw inchhung bungrua chhuak thar apiang nei thei leh in (house) sa lian thei thei kan ngaihsanna hi thlak a hun tawh hle mai. Chumi te chhung chuan chumi khamiah in an sa a, motor thar an nei leh tawh asin an lawmpui awm mang e ti a, hahipa changkang ti taka kan sawn ṭhin hi thlak a, hmasawnna kan thlirna tarmit kan thlak a hun tawh takzet a ni. Motor chhuak thar apiang nei thei ringawt te hian khawtlang leh zoram hmasawnna atan an thawh hlawk viau lo thei tlat, chuvang chuan kan ngaihsan zawng hi mipui nawlpuiin kan thlak chauhin Zoram nuam kan siam thei ang.
Ngaihsan tur dang chu enge ni ang? Kan ṭhenawmte fapa/ fanu in a zirnaah hlawhtlinna a chan chuan lawmpui ila, khawtlangah zirna boruak ṭha siam ila, Fridge thar an nei leh ta tih aiin chumi te fapa/ fanu chuan chumi chu zir turin ram dangah a kal leh dawn asin tih te kan khawtlangah hian ri hnem ta zawk se la. Chumi te chhung chuan an fate MCS/ IAS officer-ah an tlin tir asin tih te han ri nawk nawk sela tun ai hian kan ram hi hnam dangte hian min rawn nawkin min zuam lo ang a, hma pawh kan sawn nasa zawk ngei ang.
Mizo nun : Changkanna avangin awlsam takin hun reilote chhungin khawvel letliam kan hmu zung zung thei ta a, heng te avang hian mahni hnam ngaihsan lohna a thleng ṭhin. Heng hi hnam hmasawnna tiṭhuanawptu lian tak an ni. Hnamdang culture leh style kan nunah kan lalut a, nunpui kan tum a kan culture nen a lo inmil si lo a, a bo tawkin hnam dang nunphung kan la a. Mizo nun ngaihhniamna a lo awm a, chu chuan hmasawnna kan neih tur nasa takin a dal ta ṭhin a ni.
Hmanlai kan pi leh pute kha chuan nasa taka hna thawkin Mizo nun chu an nunpui a, an nundan leh kalphung chu hnam dang tihdan la loin lungawi takin an nunpui mai a, chu chuan hnam dang lakah zahawmna a pe a, hmasawnna a thlen bawk. Korean style emaw khawtlang lam style emaw lain kawtthlerah thuawmhnaw thler hnenghnuang leh ṭawt hain kan leng kual a, kan hnam nun leh kalphungah chutiang a awm lo; hnamah kan chiang lo zo ta. Kan thawmhnaw inbel leh kan thil hmuh te avang chuan ni ta tlatah kan inngai a, Mizo nun chu kan hnualsuat titih ta mai ṭhin a, hei hi a pawi hle.
Pathian chuan A hnam thlan Juda te chu A dan thu A pek chu engtik lai pawha sawi a nunpui tlat turin a ti a, chu chuan tun thlengin Juda te a venghim a ni. Kan hnam nun leh kalphungah hian lungawi ila kan hnamin a lungawi pui tawk ang chauh inbel ila. Korean emaw khawthlang hnam mi emaw kan ni lo, Mizo nihna kan pian chhuah pui a, Mizo nihna bawk hi kan put liam leh a ṭul dawn. Chuvang chuan Mizo nunah hian chiang tura kan in zirtir a ṭul a, chu chuan Zoram nuam min thlen ang.
A tir te aṭangin Mizo te chu hnam buai leh chiang lo niin bul kan ṭan a, nimahsela Pathianin hnam nihna hlu tak min pe a, chumi hnuah Kristiannain min thuam leh a. Mizo - Kristiannain kawng kan zawh leh a, chutah chuan kan Mizo nun hi Kristian pui turin min duh a, chu chu vanram kai nan pawh a tawk em em; hnamdang nundan leh nihphung anga kristian tur leh hnam nun kalpui turin min phut lo. Chuvang chuan Mizo takin nung ila, khawtlang nunah tunhma kan pi leh puten an lo nunpui nun mawi zawng zawng kha chhawm nung thar leh turin inbuatsaih ang u. Chu chu kan ti puitling a nih chuan Zoram nuam kan siam ngei ang. Chuti ang a nih loh a, hnam dang culture leh tradition la kual a, kan inbel zel chuan kan lo chawr chhuahna ber nghet taka sawi tur kan hre lo ang. A chhan sawi tur hre lo hian kan hnam hi a boral mai ang tih a hlauhawm a, chuvang chuan Zoram nuam, Mizote ta ngei siam turin ṭan la ila, kan puanfen kan sawi chhin a ṭul a ni.
- D Fanai, Riakmaw Run
Lehkhabu rawnte:
Lalthangliana B, Mizo Chanchin. Chhinga Veng: RTM Press, 2009.
Rawsea, LH. and C. Vanlaldika, eds. ZORAM THAR A AWM THEI ANG EM?
Bangalore: Bangalore Mizo Association, 2011.
Zamawia, R. Zofate Zinkawngah (Zalenna mei a mit tur a ni lo). Aizawl: Lengchhawn Press, 2007.