Written by
R. Lalrinkima
Hidden Lodge, Chanmari, Aizawl

Tunlai Aizawl PHE tuisem leh sahbawn

Thuhma: Tunhma deuh ti ve khanglang teh ang, khan Aizawl-ah hian mipui vantlang tui in tur chu Pipe Water Supply-in a thlen phak loh leh Pipe Water Supply aṭanga tui sem tur a awm loh changin motor (truck) hmanga tui sem ṭhin a nih kha, hre pha lo pawh kan awm tawh hial awm e (tui thianghlim in tur sem ṭhinte lah chu vawk in sil nan te, pangpar tui atan te leh insuk nan te chuan kan hmang uar ber lawi a). Khang motora tui sem turte kha P.H.E Department chuan a thianghlim leh thianghlim loh lo enfiahin semchhuah tlak chauh an sem chhuak ṭhin.

Motor-a tui semtu con­trac­tor te hian tui sem hna (contract) an chhannaah Tuirial aṭanga tui phura a semna hmun tura sem zawh thlengin an kal thui zawng tur, kilometer zat pawh ziahlan a ni ṭhin. Luipui tia chhiar ve theiha lian a nih avangin a hnar lamah pawh bawlhhlawh tam tak fawmkhawmna remchang a awm miau a, tui hi tih thianghlim chu tih makmawk a ni. Fur lai erawh chuan Tuirial thleng kher lo khuan Zemabawk daia Beraw lui khu chawi an awm ṭhin bawk avangin tui sem tur hi tih thanghlim chu a ngai tak zet zet a ni.

Heng hunlai hian PHE Department hnuaia Laboratory enkawltu analyst chuan a staff te chu motor-a tui sem tur tirh chhuahna hmunah duty dahin uluk takin motor tui lo phurh thlen chu an lo enfiah ṭhin a, a thianghlimna lam tehnaa tling lote chu an tui rawn chawi sem tlakah ngai loin hnawl sak an ni ṭhin. Heng tuithianghlim lo hi motor kalhtute khan luikawra paih ta mai loin an senso phuhruk nan khawi khawiah emaw an va hralh leh ṭhin a, a lo leitute khan ei in atana an lei a nih ngat chuan an hriselna kha a ngaihtuahawm ṭhin ngawt awm e.

Mawlmang taka kan hriat theih nan tui hi natna hrik laka tih thianghlim a nih theih nan Bleaching Powder (Calcium Oxy Chloride) kha hman tlanglawn ber a ni ṭhin a, tin, leinawi leh bawlhhlawh nawi awmte tui aṭanga lakhran an nih theih nan Alum (Ammonium Aluminium Sulphate) hi hman ṭhin a ni bawk.

Hei hian tui a tih thianghlim dan chu, tuia bawlhhlawh nawi te te, tuidahna chhuat/ mawnga tla thei lo khawpa zang, lang reng hote kha a fawm/ hip khawm a, hlawm lian zawkah siamin tuidahna chhuat/ mawngah chuan a tlak khawm tir a, chu chu tha hmanga paih chhuah an ni ṭhin. Hei hian khita natna hrik emaw, rannung te reuh te te emaw bleaching powder-in a tih hlumte pawh khi a hip khawm tura ngaih a ni.

Tui tih thianghlim dan tlanglawn

A bikin khawpui han thlur bing ta ila. Khawpuiah chuan mihring cheng kan lo tam a, kan tui tlan tur mamawh pawh a lo hautak avangin tuikhur tui chuan min daih seng lo tih kan hre vek awm e.

Heng khawpui, PHE De­partment tuisem ṭhinna hmuna tlema veng kilkhawr deuha chengte chuan midang tlan pui lem loh tuikhur chu in hnangfakna an lo hmang tho nain rinrawl berah chuan an hmang bik lem lo. Chuti a nih avang chuan lui lian zawk, bawlhhlawhna chance ṭha tak nei (a bikin mihring thli chhia leh tuitanglo in fawkkhawm) an ni a, tih thianghlim chu tih makmawh a ni.

Lui-a tui chu bawlhhlawh lian zual tel loa la pengin tuizem lianah luanluh tir phawt an ni a, chuta ṭang chuan tuizem lian danga an luantir hmain bawlhhlawh tenawi zual (a chunga kan sawi tak ang khian) chu tihfai an ni a, a hmel pawh tui thianghlim tak angin a lang tawh a, mahse in tlak (potable water) an la ni lo. Hetia tihfim hnuah hian natna hrik leh rannung chu an la nung reng a, hei tak hi damdawi (chemical) hmanga tih hlum ngai chu an ni.

Heng hi bleaching pow­der emaw damdawi dang mihringin kan ei tel pawha natna min thlen thei lo tur chi, hmanga tih hlum leh paih fai an ni ta a. Zofate kan vanduai vanneihna chu industry lian takte kan la nei lo a, heng industry thli paihna lui tui te mihring ei tura lak leh tho ngai ngei ngei ang chi kan nei lo.

Hetiang industry hmun aṭanga tuichhe luang chhuak hi sawisak zui (treatment nasa tak) chiam pawha mihring tana ei tlak lo a awm ṭhin, mahse, thlai tan erawh a pawi lo chi a awm thei veleh thung. Keini lui tui tam zawkte chu zo ngaw aṭang tui putchhuak in finkhawm a la ni tlangpui a, a vanneih thlak khawp mai. Nimahsela, lui hian kawr thui tak, bawlhhlawh tam tak, hmun hrang hrang aṭanga lo luang khawm a fawmkhawm nasat em avangin a thianghlim lo hulhual a ni.

Mizopa in hnemna thu atthlak tak, “Lui tui te chu a thiang hlim hma a, lui kawi hnih vel a zawh hnu chuan a in tlak mai alawm” tih hi chu kan bansan a ṭha tawh khawp mai. (Heti khawpa Mizo mipui kan la tlem ngaihtuaha cancer kan tam sizia han ngaihtuah hi chuan.)

Sahbawn chu

Aw le, kei hi Zo khaw lam­ah ka nitin eizawnna avangin ka awm a, Zotui thiang, damdawi hmanga tih thiang­hlim loh (ka sawi sual lo ang chu maw?) tlantu ka ni.

Inbualna sahbawn hi chi hnih ka in hman chhawk ṭhin a, chu ka inbualna sahbawn chu ka inbual zawhah bual in chhung ngeiah chuan tui thlifar turin a bawmah ka dah leh a, ṭum danga han inbual leh pawhin a lo hul hiau ṭhin.

Aizawl khawpuiah chiseh lam leh engemaw pawimawha ka lo chuan thlak chang hian Aizawl lamah ka inbual sahbawn ngai ang chiah kan hmante chu ka hnathawhna hmuna an awm ang a ni ta hauh lo mai. An lo thli far ro hiau ve thei lo a, a chiau pur chu sawi loh; an puam a, an hnip em em mai a. Rei pawh hman theih lohin sahbawm chu an ral zung zung mai a, ka ngaihtuahna a ti thui hle.

He thil chinchang hi a proof na dang ka zawng a, thlengsil hmuna kan sahbawn hmante pawh chuan an zia an lo dan ve tho tih ka hmu chhuak a. ‘Ka inbual sahbawn hman bikah hian hetiang hi a awm a ni ang’ han ti dawn ila, sahbawn hi chu a siamna atana an thil hman hi a inang tlangpui a, an rim an ti danglam mai ni hian ka hre si a.

Thukharna: He thil hi Aizawl leh Zo khaw lama cheng tawn ve ṭhinte chuan in lo chik ve lo a nih chuan lo chik ve ula. Tin, P.H.E Department lama kan mithiamte pawh khan zirchianna ‘case study’ neiin Aizawlah leh ka eizawnna khuaah hian experiment lo nei thei ula ka ti ngawt mai. In thil finfiah chu puangzarin a nihna tak chu mipuite min han hrilh fing turin ka ngen bawk che u a ni e.

- R. Lalrinkima, Hidden Lodge, Chanmari, Aizawl