Written by
Zonunmawia Fanai

KAN INFAK DAN HI

A thupui atân ‘Kan infak dan hi tih nge, kan insawi dan hi’ tih thu inhmeh zawk tih chu a chhiartute ngaihdan ni ta se. Mimal, zirna hmun/ In leh Kohhran kan infak dan leh insawi dan ṭhenkhat ngaimawh theih thil tam tak zing aṭangin tlêmte lo tarlang ila:-

Mimal: Miin chanchinbuah ṭha­hnem­ngai takin thu an ziak a, hming dik tak ziak an awm nual laiin an laiah hming diak diak lo va hming lem inphuah te pawh an awm fo ṭhîn. Laiah hming aia hming lem larpui ta zawk leh khawvelin a hriat dan zawk; an hming tak hriat lar loh zawk pawh an awm nual a ni. Hnam upa leh mifing hmasa te tihdan ang thoin Mizote zingah pawh ziakmi ṭhenkhat hian hming lem an hmang fo ṭhin.

Hming lem an hmang emaw hmang lo emaw pawh ni se an thuziak chu ṭhahnemngaihna luangliam niin chan­chinbumite pawhin an endik hnuah mipuite chhiar tlâkah ngaiin an tichhuak ṭhin. Thu chhiar nuam tak tak a awm laiin thu dengkhawng tak tak chhuah châng pawh a awm fo ṭhin.

Ngaihdan huangah kan ngaihdan, hriatdan leh pawmdan angin thu an ziak lo emaw a dik zawk leh ṭha zawk kan hriat vanga chumi ngaihdan chhan lêtna kan ziah hian mi tam zawk chuan ‘inti’ tih hi an hmang tel fo mai. He ka thuziak ngei pawh hi min lo chhanglêtin Zonunmawia Fanai ‘inti’ khân tiin lo ziak ta se ka ngaihdan a nih loh mai bakah tihdan tur dik niin ka hre lo. Zonunmawia Fanai ka inti lo a, Zonunmawia Fanai ka ni.

Mi nawlpuiin kan hriat lar lakah erawh ‘inti’ tih thu hi hman a ni lo fo ṭhîn niin a lang. An lar loh leh kan hmelhriat loh (hming lem) an nih avangin ‘inti’ ta bîk, thu dik hlel deuh sawi/ ziak turah kan ngai em ni? Sawrkar khalh ngil duh avang te, pawl kaihhruai ṭhat duhna vangte hian chumi chhungkaw zinga mi leh sa ngei ngei hi hming lem hmanga an auchhuah a ṭul chang pawh a awm mai thei. Mi thuziak kan chhanlêtin an indah/ inziah dan hming dik tak hmangin an chanchin i sawi mai ṭhin ang u.

Zirna hmun/ in: Mizo ten man chawia fakna kan tihchhuah tîr hun hi a la rei lutuk lo a, tui taka television kan en laiin fakna a lo ni thut thut fo a; hnam dangin fakna an siam nasa lutuk kha kan ning ṭhin a. Tunah erawh fakna uar uar kan ni tawh zawk hial mai thei. Chanchinthar puanah lehzêl pawh fakna kan zep zêl tawh a, ṭhenkhat phei chuan an en tui loh phah hial awm e. Mahni infakna thu leh hla pawh kan phuah nalhin kan duh uluk sawt khawp mai. Mahse, kan hriat loh emaw hre reng chung emaw a kan palzut ṭhin chu kum 1985-a din Advertising Standard Council of India hi a ni awm e.

Anni hian mipui ten fakna rintlak kan dawn theih nan rim takin hna an thawk a, April 2018 chhung khan an hnena complaints lut 162 aṭangin mi 89 lakah action an la a, chungte chu - Healthcare-ah 24, Education sector-ah 34, Food & Beverages category-ah 20, Personal care-ah 2 leh a dangah 9. Enthlatu leh endiktu an awm loh avangin kan duh dan danin kan infak niin a lang a, kan zirna in aṭanga zirchhuakin sawrkarah hna an hmu hma zawk tih te, syllabus-in a huam tel ngei ngei tura rin ngawih ngawih pawh kan hnena zir chu sign leh rules kan zirtir tih te leh uarna thu tam tak kan hmang fo mai.

Zirna hmun ringawt, hnathawktu la thei/ ṭhin leh zawmpui nei lem lo vin hna hmu thei zawk anga sawrkar an lamri tel hi chu sawrkar tan enliam mai mai chi niin a lang lo. Kan infakna hi mipui tân a himin a rintlak chiah em? Complaints a luh loh avangin uar theihtawpa infak tur kan ni em tih hi keimahni leh keimahni kan inenlet fo angai awm e.

Kohhran: Kohhran nei lo tawp hi Mizo zingah kan awm kher awm lo ve. Kohhran pawl 100 chuang awmna ram Mizoramah hian Kohhran hi kan bel tlângpui niin a lang. Belh tlak leh belh tur dik tak pawh a ni ngei ang. Tunhnai deuh aṭang khan Mizorama kohhran lian deuh pahnih hian an vengchhung (a ni deuh ber) Biak In enkawltu (chowkidar) lakna atan ram pum huap chanchinbuah fakna tihchhuah an ching thar a. He thil hi mahni infak mawi duhna a ni mai lo maw? Lian leh ropui, hlawh leh hamṭhatna pe tam thei nih duhna rilru a ang mang e! Kohhran dang leh kan kohhran ve tho veng danga mi nên inelna rilru a siam mai mai lo maw?

Kohhran lehkha thil tel turin kan phut bakah, kan kohhran mi leh sa ngêi lo chu kan la ngai bawk si lo va.

Kohhran bîl chanchinbu kan nei deuh ṭheuh niin a lang a, a thlawn emaw man tlawm zawkin chumiah chuan kan tichhuak thei reng si a. Vanglaini la (subscribe) lo pawh hian mahni kohhran chanchinbu chu rawngbawlna a ni tih hriain kan lain kan chhiar peih tlangpui a. Chu bakah kan lawina kohhran kher lo, kohhran dang chanchinbu pawh rawngbawlna vangin kan laksak ṭhin bawk a. Kohhran chanchinbu hian Mizoram hmun hrang hrang a dâpin a thleng kilkhawr zawk lehnghal nên.

Social media tha chakna rin pawh hi intihhmuh a chi viau awm e. Internet signal awmna hmun apiang thleng nghal tur a nih avangin a chakin a rintlak em em a, a man a tlawm bawk nên.

- Zonunmawia Fanai