ZORAM ZIRNAAH HINDI HMASAWNNA

Mizoram hi India ram chhunga awm kan ni a. India ram hmun danga zin ṭhinte chuan India ram ṭawng Hindi thiam a ṭulzia hi hrilh ngai loin kan hre vekin a rinawm. Chhan hrang hrang vangin India ram kilkhawr ber ber thlengin kan dai dar chho a, chutah chuan Hindi thiam a pawimawhzia hi a takin kan tawng chho zel a ni. Ṭawng lama kan harsatna tawh avang chuan kan rama kan Hindi inzirtir dan kan duhkhawp lo a, 'Kum heti zat sikulah Hindi kan zir a, eng ngati nge hman ṭangkai khawp kan inzirtir chhuah loh?' tia kan ram Hindi zirna dem letna thawm hriat tur a awm ta zeuh zeuh mai.

Ni e, kum sawm eng emaw zat chhung kan rama sikul naupangte zirlaiah Hindi hi kan lo telh tawh a. Kan zir ṭan hun aṭanga chhut chuan tuna kan rama mihring tam zawk hi chuan Hindi hi thiam vek tawh awm tak kan ni a, mahse a teuh bawk si lo. Kan hmasawn mawh dan ngaihtuahin kan rama Hindi zirna hi a duhkhawpawm loh a, dem duh tan chuan kan inzirtir dan hi demawm tak pawh a ni reng a ni. Chhan hrang hrang awm thei zingah kan duh leh kan beisei anga kan ram Hindi zirnain hma a sawn chak loh chhan bulpui nia ka hriat tlem ka han sawi dawn teh ang:

1. HSLC Exam-ah Hindi Telh A Ngai:

Tunah hian kan ram sikul pangngaia Hindi zir theihna sang ber chu pawl sawm thleng a ni. Mizote hi exam tinzawna lehkha zir ṭhin hnam kan ni a, zirna in pangngaia Hindi kan zir san theihna ber HSLC exam-ah Hindi a tel lo hian nghawng thui tak a nei lo thei lo. A hmasa berah chuan zirlaiin Hindi chu thiam miah lo mah se kum tawpa a mark hmuh tur a danglam miah lo tih hre chungin a zir a, a marksheet-a inziak tur hril pha lo subject tana hun pek tam chu a tan a harsa lo thei lo. Hindi zirtirtu tan pawh a subject chuan an sikul result-ah nghawng a nei pha lo tih hrechiang chunga zirtir chu ṭan a na nep deuh nge ngein a rinawm.

HSLC result hi sikul hrang hrang inelna pui ber a nih avangin Head of Institution tan pawh exam-a tel lo tur subject na na na chu daily routine-a hun pek tam a harsa ang tih a chiang. Tunhnai khan High School hrang hrangah Hindi chu chawlhkar khata period thum tal zirtir tur tih thupek a awm thute kan lo ral hriat a. Thil lawmawm tak mah ni se kha kha a kaikuang ber a ni lo.

High School hrang hrangin Hindi subject hi an routine lama hun an pek tam loh chhan chu a subject hrim hrim an zirtir duh loh vang ni loin, an sikul result lanna tur ber subject dang pangate hun pek tam an duh vang a ni. Chu chu zirlai nu leh pate duhdan pawh a nih a rinawm hial a ni.

HSLC exam-a Hindi tel lo hian Class-X Hindi zirna chauh a nghawng lo a, Class-IX leh a hnuai lam (Middle School thlengin) pawh a nghawng tel pha a ni kan ti thei ang. A chhan chu, zirlai tan Hindi chu an zir thui tial tial ang a, an duh ber pass-na kawngah a pawimawh lo tial tial dawn tih hre chunga zir tui viau a harsat vang a ni. HSLC exam-ah hian Hindi tel se la, a remchan loh pawhin grade mark ang tal pawhin tel se la, tuna kan sawi harsatna hrang hrang khi chu amahin a inching fel chho nghal duakin a rinawm.

2. Primary School-ah Hindi: Primary School aṭangin Sap ṭawng kan inzirtir ṭan a. High School-ah phei chuan Hindi leh Mizo tih loh chu Sap ṭawng vekin kan inzirtir a. Chuti chung chuan kan pawl sawm zirlai tam zawkte hi chuan Sap ṭawnga biak an la hlau ru zek zek niin a hriat a. Chutiang a nih mek laia HSLC exam-a tel lo tur subject (Hindi) Middle School aṭanga kan inzirtir ṭan chauh hi chu a duh khawpawm loh tak zet a ni.
Kum 2006 kumah khan tuna kan Higher and Technical Education Minister ni mek, Dr R.Lalthangliana School Education Minister a nih laiin Primary School-ah Hindi hi zir ṭan a lo ni tawh a. Khatih laia Primary School Hindi zirlai bu kha Hindi A AW B hmanga inṭan loin, Hindi kha direct method hmanga zirtir tura ruahman a ni a. Tin, a chung lam (Middle School leh High School) zirlai bu pawh kha Primary School zirlai bu mil turin siam rem a ni chho bawk a. Kha ruahmanna kha sikula Hindi zirna atan chuan duhthusam a ni.

Mahse, chutia kum thum vel awrh an kal hnu-ah sawrkarna a lo inthlak a. Primary School-ah Hindi chu zir chhunzawm a ni ta lo a. Tin, Primary School Hindi zirtirtu atana CSS hnuaia lak sa mi 500 leh lak belh tura tihfel sa mi 600 bawr pawh chawlhtir zui an ni ta a. Vawiin thlenga kha ruahmanna chhunzawm a la ni leh lo hi a uiawm a. Kan rama Hindi zirna hi kan chawi kan dawn chuan Primary School aṭanga Hindi hi kan inzirtir a ṭul takzet zet a ni.

3. Hindi Zirtirtu Nghet: Mizoramah Hindi zirtirtu a ngheta an lak hnuhnun ber chu kum 2006 kum daih tawh kha a ni a; ṭhang khat lian zan chu Hindi zirtirtu hi a nghetin lak an ni tawh lo a nih chu. Chumi chhung chuan Hindi zirtirtu eng emaw zat an pension a. Thihna leh harsatna eng eng emaw avanga hna chawlhsan avangin post ṭhenkhat a ruak lo thei lo bawk a. Kan sikul neih aia kan Hindi zirtirtu neih an tlem zawk avang leh zirtirtu dangin Hindi an zirtir theih bawk si loh avangin sikul tam takah Hindi zirna kalpui theih a ni lo a.

Post ruak hnawh khah na'n hian sawrkarin CSS hnuaiah Hindi zirtirtu chu la ve ṭhin mah se hun tiam chhung nei a ni a, an thawh hun chhung a zawh hnuah an chawlh a lo ngai a. A thara la leh turin central sawrkar hnenah zu dil ṭhat leh a lo ngai a, indawr fel na'n hun rei tak a duh ṭhin a, chu chuan Hindi zirtirtu nghet awm ve lohna sikulah rei tak tak Hindi zirna a tikhaihlak ṭhin a ni. Pu Lalsawta Education Minister a nih lai khan kum 2011-ah CSS Hindi Teacher mi 1305 lak an ni a, kum 2017-ah an hun a tawp a. Kum 2020 kum tawp lamah a tharin CSS Hindi Teacher lak an ni leh chauh a.

Kum li dawn chu sikul tam takin Hindi zirtirtu an nei lo tihna a nih chu. 2017 kum aṭanga Hindi zirtirtu nei lo sikula pawl nga naupang chuan Middle School an zir chhung zawngin Hindi an zir ve miah dawn lo tihna tluk a ni! Chhiarkawp emaw te hi naupangin Middle School-ah zir miah loin High School-ah chhunzawm leh ta chauh se la, a bo thui hman turzia chu sawi ngai loin kan hre tlang vek awm e. Chu vangin, kan rama ṭhang lo thar zel turte'n Hindi ṭawng hi rawn thiam se la tih kan duh chuan kan mamawh khawp Hindi zirtirtu nghet kan neih hi a ṭul tak meuh a ni.

Vawiina nu leh pa tam zawk naupan lai aṭangin sikulah Hindi hi kan inzirtir ṭan tawh a. Mahse, kan population chhutin Mizo zinga Hindi ṭawng hmang thei chu kan la tlem lutuk; chu pawh sikul zirna aṭanga thiam an ni lo tlangpui lehnghal. A awmzia chu, kan bulṭanna aṭangin kan la thleng thui lo tihna a ni. Kan state chhungah chauh kan tawm kumkhua thei lo. State pawn lama mite nena indawr tawna kan tih kuak theih tur tam tak ti thei loa min siamtu, ṭawng lama kan harsatna su kiang tur hian hawh u, sikul lama kan Hindi zirna hi chhawr tlak turin i thuam ṭha ang u.

- Sangsangi Pa