Written by
K. Zothanpara

Mizoram sorkar leh zirna bawk

Tun hnaiah 'Mizoram sorkar leh zirna' tih thupuia hmangin Vanglaini-ah Mizoram sorkarin zirna a kalpui dan chungchang kan ziak a. Kha mi ṭum khan lump sum grant-in-aid school-te ad hoc grant-in-aid dinhmuna hlan kai chungchangah sorkarin a duh phawt chuan a tih theih thu te, zirna a ngaih pawimawh leh pawimawh lohah a innghah thu te, sum awm lo tih hi chhuanlam tling a nih loh thute kan ziak a. Mizoram sorkar hian a duhnaah chuan sum a neihziate kan ziak a nih kha.

Kan ziah lan tel loh pawimawh tak si chu, tuna private school, lump sum school leh ad dhoc aided school-te hi dinhmun sang zawkah hlan kai ni ta se, Mizoram zirnain a ṭhat phah ang nge, ṭhat phah loh ang, tih a ni a. Sikulte dinhmun sang zawka hlan kai hi zirnain a ṭhatpui zawk dawn chuan hlan kai a ṭha ang a, a ṭhat phah chuang lo emaw, a chhiat phah zawk dawn emaw a nih erawh chuan hlan kai kher a ṭul lo ang; sum awm, awm lo tih lam ni loin.

Mizorama zirna-in zat

Mizoram School Education depart­ment-in Annual Publication 2016-17 a tihchhuahah chuan, Central sorkar sikul, Mizoram sorkar sikul, deficit/ adhoc school, lumpsum school leh private school zawng zawngte nen Mizoram pumah primary school 1,968 (zirlai 1,49,612 leh zirtirtu 8,510), middle school 1,542 (zirlai 88,655 leh zirtirtu 10,306), high school 640 (zirlai 36,529 leh zirtirtu 4,513) leh higher secondary school 163 (zirtlai 22,540 leh zirtirtu 1,661) an awm.

Mizoram sorkar sikul bik erawh chu P/S 825 (SSA school 204 nen 1,029), M/S 573 (SSA school 295 nen 868), H/S 198 (RMSA school 81 nen 279) leh, HSS 20 a awm thung.

Hetih lai hian, Mizoram University website-a a lan danin, Mizoram sorkar hnuaiah B.A., B.Sc. leh B.Com. zir theih­na college 25 a awm a; professional course zir theihna pathum - Regional Institute of Paramedical & Nursing Sciences (RIPANS), NIELIT leh Mizoram College of Nursing (MCON) a awm bawk. RIPANS leh NIELIT hi Mizoram sorkar ta a ni lo a, Mizoram sorkar enkawl degree college bik chu 26 a awm tihna a nih chu.

Zirna inkhaidiat

Zirna kalphungah zirna sang apiangah zirlai an tlem a, zirna-in (institution) pawh a tlem tial tial ṭhin. Chutiang chuan, Mizoram sorkarah pawh P/S, M/S, H/S leh HSS thlengin sikul a tlem tial tial a, zirlai pawh a tlem tial tial a. Zirna-in chu a feeder (a châwmtu) aiin a tlem chho zel a; P/S aiin M/S a tlem a, M/S aiin H/S a tlem a, H/S aiin HSS a tlem a. Hei hi khawvela institution zat awm dan kalphung pangngai a ni.

Elementary education an tih - primary school leh middle school bik hi India ramah chuan compulsory education a ni a, sorkarin naupangte tan zirna a thlawnin a buatsaih tur a ni. Secondary education (high school leh higher secondary school) chin erawh chu elementary school paltlang thei chinte tan a ni ber tawh a; higher education (higher secondary hnu lam) phei chu mi tin tan a ni tawh lo leh zual. Thiamnain a tlin loh vang leh chhan hrang hrang vangin college kal pha lo an awm ta nawk a, university thleng pha chin phei chu an tlem lehzual tawh a nih hi.

Zirna-inte chu a feeder aiin a tlem zawk tura ngaih a nih laiin, Mizoram sorkar hnuaiah (Mizoram sorkar ta liau liau) erawh chuan college a ṭhahnem phian a, a feeder higher secondary school aiin college a tam zawk daih mai! Mizoram sorkarah HSS 21 chiah (kum 2018-a provincialized thar CZ HSS telin) a awm laiin, general college 25 leh professional course zirna college pakhat, a vaiin college 26 lai a awm.

Mizoram sorkara HSS awm zat leh college awm zat hi ngaihtuah chian a ngai khawp mai. Kohhran enkawl leh mimal (private) zirna-inte nena belhkhawm erawh chuan college aiin HSS a tam zawk hle (163) tih a lang. Private zawng zawng nena ngaihtuah chuan, Mizorama college awm zat leh a feeder HSS awm zat hi a inmil tawk viau a ni mai thei a; chutih rualin, Mizoram sorkar ta bik enin, a inmil lo hle tih a hriat reng mai a. Hei tak hi en chian ngai chu a ni. Mizoram sorkarin a ngaihtuah chian loh vang emaw, a ngaihthah vang emaw, duhsak bik leh hlauh bik a neih vang emaw a nih chuan a ṭha lo hle ang.

School upgrade

Sawi tawh angin, school upgrade hi mi nawrna vang ni hauh loin, Mizorama zirna-in a ṭhatpui zawk leh ṭhatpui loh zawk dan tur azira tih chi a ni. Kan hriat angin, lump sum school hrang hrangte'n upgrade an phût a, ad hoc grant-in-aid dinhmuna dah an phût mek a. M/S leh H/S lump sum school-te'n tun hnaiah No Teaching Day an hmang a, HSS pakua phei chuan ni 40 vel lai sikul an khâr bakah, kawngte an dang tawh a nih kha. Ad hoc grant-in-aid a awm mek HSS 12-te pawhin sorkara luh (provincialized) an beisei a, sorkar nawrna atana lungawi lohna lantir erawh an la ti ve lo thung.

Mizorama sikul hrang hranga zirlai awm zat enin, elementary education-ah chuan sorkarin sikul tam tak neiin, khaw tin deuh thawah sikul nei mah se, zirlaite leh nu leh pate lam zawk hian sorkar sikul an bawh lutuk lo. Aizawl leh khawpui deuh dangahte phei chuan sorkar P/S leh M/S ten zirlai an nei tlem hlawm hle a; thingtlang kilkhawr tak takah pawh private english medium school awmnaah chuan private school an bawh viau bawk.

HSS chinah erawh chuan sorkar sikul aiin private sikulte mipuiin an bawh bik tawh lo a, zirlai pawh sorkar sikulah an tam zawk mahin a lang. Heta ṭang hian pawl 11 chinah chuan sorkar sikulte hi mipuiin kan duh hle tih a lang thei.

HSS-te dinhmun bik hi thuneitute'n an ngaihtuah chian a ngaiin a lang. College-ah aiin HSS-ah zirlai an tam zawk hle laiin, Mizoram sorkarah chuan HSS aiin college a tam zawk daih a; zirlai awm zat ngaihtuahin, HSS-ah hian mipuiin sorkar sikul an duh hle tih a lang bawk. Mizoram sorkar hian a ngaihtuah chian a, lump sum leh ad hoc aided HSS-te dinhmun hi a zir chian a, Mizoram zirnain a ṭhat phah zawk dawn a nih chuan a ṭul anga a upgrade a ṭha hle mai.

Tlangkawmna

Sorkarin HSS-te a upgrade a nih pawhin, tute emaw nawrna vang ni loin, Mizoram zirnain hma a sawna a changkan zawkna tur te, zirlaite'n a ṭhat lehzualna turte vang ni se. Sawi tawh ṭhin angin, Mizoram sorkar hian a duhnaah chuan sum a nei tak zet a; school upgrade chungchangah pawh hian sum neih loh hi chhuanlamah hmang loin, zirnain a ṭhat phahna tur a nih phawt chuan sum sên pawh inhuam ve rawh se.

Hetiang thilah hian sorkar hian kal­phung (policy) mumal tak a neih a ngai ve hrim hrim bawk.

- K. Zothanpara