HNAM RAL TUR ZIA EM NI?
Hmasawnna hi tehkhâwngah hmangin tunlaina hmangin mihring hlutna kan chhût a, nun a ṭhang a, rilru erawh a rawih tial tial. Mi changkang leh hnam fing apiangin an hnam kalkawng an chhût ngun ṭhin a, eng kawng nge an zawh mêk, khawiah nge an tâwp dawn tihte ngun takin an thlir a, an kawng zawh mêk aṭanga hmalam an thlirna chuan fimkhurna a pe ṭhin a, an ke pên sual tur a vêng ṭhin a, kawngsira an han pên hlek chang pawhin pêngbo rei lo vin kawng dikah an chuang chhuak leh ṭhin a. He hnam hian eng kawng nge a zawh mek tih hi zawhna hraw tak, a chhânna hriat châkawm tak a ni awm e.
Jim Nelson Black-a chuan hnam ral tur zia hetiang hian a sawi a: "Dan mumal lohna, hna hmuh lohna, induhsak bikna, zirna tlahniam, culture tlachhia, tradition hloh, sum leh paia intlânsiakna, mipat hmeichhiatna hluar, sakhaw ngaihnepna, nunna hlut lohna" tiin.
Mizote nihna (identity) chiah hi eng nge ni le? Kan nihna aia lian hreta lan hram duh mi, kan nih loh pui pawh ni anga insawi zak chuang lo, pâwnlama dikna auchhuahpui a, pindan chhungrila rapbet leh si, mi hlemhle leh eiru te a huhova kâwk a, a rûka thawhpui hreh lo, changkang tak leh lian tak anga lan tum, chhungril lam kawrawng ru viau si, thawhchhuah mila khawsak aia neih zawng zawng thâpa lan mawi hram duh khawpa huaisen, ngaihsan tur dik ngaihsan aia reilote atana nawmna thlahlel mi kan ni em?
Kan ramah hian dân a lal loh em avangin sual a zalên lo thei lo a, sum leh thuneihna in dân a hnuaichhiahna hmunah dikna beisei theih a ni lo va, dân hnuaia chêp tlata inngaite hi an ngaihtuahna a chêp tawh sa tihna a ni. Dân hnuaiah hian zalên takin a khawsak theih a, dân hian mipui a khairual ber bawk. Hriatthiamna leh induhsakna hmanga dân kan palzut ṭhin avangin dânin awmzia a nei lo va, chu chuan harsatna dang tam tak a hringchhuak ṭhin a ni. Mipuiin ṭha taka dân an zawm a, dân hi a nihna ang taka lekkawh a nihna hmunah mipui an thlamuang a, an zalên ṭhin. Kan ramah hian dân hi a nih tur ang takin a lal tâwk em?
Ṭhahnemngaihna mit aṭangin he hnam kawng zawh mek leh a kal zelna tur lam hi han thlir ila, hmasawna kawngpui zawha kan lâm mup mup lai hian hmakhua thlira ngaihṭhat lohna rûk a awm leh ṭhin. "Kan sawrkarah chuan induhsak bikna a awm lovang" tih hi sorkar eptu lamte campaign auhla a ni châwk a, mahse sawrkarna fawng vuana an han ṭhut meuh chuan a tak ram chu a lo dang leh daih ṭhin. Uchuak taka induhsak bikna hian a tê ber atanga a lian ber thlengin min fanchhuak a, chumiin a hrinchhuah chu duhsakna dawng velo te tan beidawnna bawk a ni leh thin. Mipui sawrkar ni lovin party sawrkar bawk kan hrawn leh ṭhin a nih hi.
Kan value system a dik tâwk loh avangin ngaihsan tur dik kan ngaisang hlei thei tawh lova, kan ṭhalaite incheina leh sukthlêk aṭang hian kan dinhmun chu a langchiang tâwk viau awm e.
Mipat hmeichhiatna sual avanga kan rûm thawm te, Kohhran ngaih pawimawh lohna leh ngaihnêpna lo hluar chho zel te, Pathian pawh zah lo, mihring pawh zah lo kan pung tial tialte han ngaihtuah hian he hnam hian kawng tam takah hmasawnna kawngpui zawh mahse, chhungril lamah kan ngêt ru mek em tih ngaihtuah a awl fo ṭhin.
Thil kan chik lova, tih tak takna kan tlachham. A phawvuakah kan ri hluai a, chhût chet chet leh thil chikna lamah kan tlin rei leh chuang lo. Kan ṭhalaite lahin mi lepchiah leh awmṭha duhlo te tihdan apiang kan entawn emaw tih tur a ni a, sap nundan entawnin kan intichangkang a, kan hnam culture aṭanga teha thil mawilo hi kan ching tam tial tial a, chutih rualin kan nun erawh a pherh chhe tial tial thung a. Min sawiseltu awm sela kan haw let a, "I mawl, i ṭhing, i tûnlai lo lutuk" tiin kan dem a. Mahni hnam culture kalsan dawrh khawpa hnamdangte tihdan lâk kan chinna hi a hnam pumpui ang pawha chimrala kan awmna bul tur a ni.
HIV-AIDS-ah te, cancer-ah te India rama kan state puite lakah kan sâng fâl êm êm a, a ṭha zawnga hnamdangte min hriatrengna tur lam erawh kan nei chau hle thung. Tunlai kan ram dinhmun han en hian a chhe zawnga ngaihtuah fuh palh chuan hnam ral tur zia a ni mai em tih a awl ta rum rum mai. Tunhnaiah (14 Jan) Kolasib leh Champhai DC sawn leh dân lova kuhva tawlh chungchang a lâr hle a, kan tuallai titi ber a ni. Hemi chungchanga mi thiamte sawihona leh social media lama comments hrang hrang pawh hmuh tur a tam hle.
He Kristian ramah hian dikna chu rah beh a ni fo a, rinawm tak leh dik taka hnathawk ṭhinte chu hnawksak tih an ni fo a. Langsâr taka dân kalha che te chu an huangtau tial tial a, he Kristian ramah hian mi dikte tan fâl mai a va awl ta em! Mi dikte leh dik taka thil titute chu an chêp tial tial ta em ni? Dikna avanga tuar ngam kan tlem tial tial a, tuar ai chuan dikna rapbet a, misualte leh thilsual titute zinga tel ve mai duhna, dik lo taka eirûk a, hleprûk ve mai a, mawihnai taka 'sual' sawimawi kan ching ṭan ta. Kan ṭawngkam thiamna hmangin thil dik lo leh sual chu kan thup mâwi mek a. Roreltu Lalber Pathian hmaa kan din hunah insawifihlim zo hlawm tak ang i maw.
Hêng thil thleng zawng zawng khaikhawmna nia lang chu tangka sum itna, sum leh pai atchilhna (money power) hi a ni. Kum sanghnih lai liam tawhah khan kan Bible chuan- "Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni si a, chu chu ṭhenkhatten an awt a, rinna chu an kal bosan a, anmahni leh anmahni lungngaihna tam takin an inchhun tlang ta chuk a" (ITim 6.10) tiin a lo sawi daih tawh a. Chu kalkawng chu kan ram hian a zawh mek a. Sum kan hmuhna tur leh kan hlâwkna tur a nih phawt chuan khua kan hmu tawh lova, dân lova tih kan pawisa tawh lova, chu chuan kan rilru (moral) pawh a eichhe mêk a ni.
Mi hausa leh rethei inkâr a zau thar leh a, a nei ten an neih belh ṭawk ṭawk laiin a neizo ve lo tân chuan khawvel a thim telh telh a, nakin lawkah chuan vairama loneitute ang maiin retheite beidawnna hian thisen chhuahna leh helna a nih loh vêk pawhin mahni nunna lák duhna a hring ang a, chanchin ṭha lo tak tak hian kan ram hi a deng zui ang tih a hlauhawm hle. Kan Kristianna te, Pathian thuawih kan intihna te, kohhran mi kan intihna te hian kan nitin tualzál nunah nghawng a neih si loh chuan kan hmabâk hi a êng tehchiam lo ni te hian ka hre ve khanglang a. Kan hnam hmakhua hi a ngaihtuahawm takzet a ni.
Hêng zawng zawng han ngaihtuah hian he hnam hian kawng dik lo lam a zawh ta mai em ni tia hlauthawng chungin ṭhahnemngaihna nen kan han auchhuak ve a ni.
Nakinah chuan dikna leh rinawmna ten he ramah hian hmun an chang leh ang a, mi dik leh rinawmte chuan ngaihsan an hlawh thar leh ang a, thlantui fara thawkrimten an thawhrim rah dik tak an hmu tawh ang a, vawiin kan awh êm êm India rama kan state pui, hmasawnna kawngpuia thui tak min tlansan tawhte nen hian zai khata luangin dawhkan pakhat kan la kilho ve ang, vawiina milem pathian betute ram (state) kan awh êm êm ang hi a liam tawh ang a, chutih hunah chuan Chawlhnia kan Pathian thu sawi leh hriat ṭhinten kan nunah awmzia an nei tawh ang a, sawi thiam lamah ni lovin nunpui lamah kan inel tawh ang a, chu Pathian hriatna dik chu kan nitin hnathawhna leh eizawnna hmunah hmuh tur a awm tawh ang, chu hun chu nghakhlel takin kan thlir mêk a nih hi.
- PC Ngháklianmâwia