Written by
- Zonunsanga

Ram leh hnam humhalh: Political Party ruih chilh bânsan

NDTV (15 May, 2018)-in a tarlan danin May 14, 2018-a West Bengal Panchayat Election-ah mi 13 laiin nunna an chân a, kum 2003 inthlanah pawh mi 76 lai an lo thi tawh niin hindustimes.com chuan a tarlang. Hei hi Party ruih chilh vanga thil thleng a ni. Heng lo pawh hi politics avanga intualvuakna leh buaina neuh neuh sawi tur India ram hmun hrang hrang bakah kan Zoramah pawh a awm tawh ṭhin.

Kan ramah party politics-in khaw êng a hmuh ṭantirh (1946) khan Mizo Union chak tak a lo ding a. Rual û te titi leh ziak aṭangin a hunlai boruak kan hre ve thei. Mizo Union ruh vek vek chuan, “uṭawk pawh rawn incandidate sela kan vote tho vang” an tih te hian a hun lai boruak tur a sawi thui hle. Chumi hri chhia chuan kan ramah zung a kai a, party ruih chilhna thlarauvin mi tam tak a man a, a man laklawhte chuan chhuah leh an tum reng reng ta lo emaw tih tur a ni. Chu chuan chhungkua a nghawng a, khawtlang leh kohhran chhungah harsatna a thlen lek lek emaw tih tur a ni a, a pawi hle.

Party ruih chilh hi a changkang lo: Party ṭan lam neih ngai a ni a, ṭan leh âwn lam nei lo (neutral) inti te pawh hian candidate te emaw, party manifesto emaw vangin ṭan zawng kan nei ang; chu chu thil pangngai a ni. Party ruih chilh tawhte chuan chulam kan thlûk lêm lo. Kan zuia ten thudik nge dawt an sawi tih pawh thliar hman lo va mahni awmna party tawng pâwng ṭan hlur te hi a ram hlui zia ngawih ngawih. Hei hi kalsan vat a ngai.

India ramah party hrang hrang kan awm. An tih dân zawng zawng hi thil ṭha a ni hauh lo. Keini chu Pathian ringtute kan ni a, kan lungphûm hi Bible zirtirnaa innghat a nih a pawimawh hle. Party dang laka rilru chhe tak put te, mi thil ṭha tih te pawh party politics-a lakluh leh lakkawih zel te hi party ruih chilh mi te awm dan a ni. Mi, a ruih miau chuan ‘a zahawm apiang te’ tih a ngaihtuah hman tawh lo va, kan thu chhuak a nawi niai(h) tawh ṭhin.

Sem policy bawk chu!: “Eng nge ka pek ang?” tih aia “eng nge ka dawn ang?” tih rilrua min ṭhanhnantirtu poltician te hian vawiin thlengin sem policy bak sawi tur kan la hre rih lo emaw tih mai a awl dawn! Kan sum sem ṭhinte hi khulaia motor kawng ṭha tak tur te, kan thlai thar hralhna tur te, kan zirna ṭha taka a kal theihna tur te, kan mamawh ngawih ngawih ei leh bar leh mamawh danga mi tur tho kha a ni. Chutiang atâna hmang lo leh hmalam hun ngaihtuah hauh lo va kan sem ral leh huau huau ṭhin avangin a tuartu chu mipui te tho kan ni tih hi sawi tam a ngai ta a ni lawm ni?

Sum tawng pâwng sem leh ngawt hi: kan khua/venga tuizem ṭha taka sakna tur ai insem zo mai mai ila, tuizem ṭha nei lovin tui kang nghak leh tho ṭhin ila, chutiang deuh chu a ni âwm e. Project ṭha leh rotling tak neih aia sem ral leh hman ral mai mai hi zawng tlâkranna mai a ni e. Hman aṭang khan sem ral mai mai lovin electric siam nân te lo hmang zawk ila, êng kan intodelh tawh tur a! Kan ram dinhmun en hian sem policy hi zawng bânsan a va hun tawh tak em!

Journalist-te chona: Kum 2017-a Journalist ṭha bera thlan Faye D’Sauza (the award for Lifetime achievement in Journalism for 2018) hova Urban debate (Mirror Now) te, The Debate with Arnab Goswami (Republic TV) te, Rahul Shiv Shankar-a hova India Upfront (Times Now) lam te, India Today leh NDTV lama Politics te, economics leh ram hmasawnna an sawi thlir ṭhinte tân chuan mi state hmasawnna hi a rualawhthlak!

A chunga kan tarlan te khian politician dik lo te, mi chal lang leh mi tupawh an hmachhawn ngam a, dik nia an hriatah chuan an nunna thapin an chhuahchhal ngam. Journalism ethics an pelh lek lek châng pawh a awm fo. Kan zoramah Journalist ṭha tak tak an awm. Dawhkan aṭanga chanchinthar lak khawm hi chu mitin thiam theih a ni; chumi bak chu kan beisei che u. Kalna tur min kawhhmuh rawh u. Kan vei leh sawi tur (issue) rawn chhawp rawh u. Ṭang sauh sauh teh u aw, nangni lo chu hmachhuan tur dang kan neih tam loh hi.

Politics changkang kan mamawh: Kan politician te thu chai ṭhin en hian ṭhenkhat fak phu chu an awm. Hna ṭha taka thawk pawh an awm; a tam zawkte hi chuan lal lehna tur bak kan khel lo emaw tih tur hi a ni ve bawk a. Chung mite thu leh hla chuan kan ram a fan lo thei si lo va, politics ṭhing tak taka inbeihna bawk kan vawrhchhuak leh thin hi a khamawm takzet a, a ngaiah bawk kan su nawn leh awn awn ṭhin hi a thinrimthlak! Politics ball ṭhing tak khelh hi ṭhangthar ten kan ning tawh a. Thu hnu ni lo, hmalam hun thlir thiam mi a ni kan duh ni.

Mi puitling chuan midangte thil tih ṭhat te an fak a, an inlawmpui ṭhin a ni ngai a. Rorel lai a ni emaw, a bet lam (opposition) kan ni rih emaw, miin ram tana an thil tih ṭhat ve pawh kan fak thei tawh lo a nih chuan inenfiah ran kan ngai tihna a ni ang. Indona khawvelah a chak chak din channa a nih pawhin dik lo tak leh puan hnuai thil hian kum tam a daih zo lo va, thu dik a ding chang ṭhin tih hrerengin thil kan ti ṭhin tur a ni ang.

Thu dik chauh sawi ila: Media a chak tawh a, social networking-in kan rama bu a khuar aṭanga vawiin thlengin kan thusawi leh thiltih hi a bo tak tak tawh lo vang. A rawn inher chhuak leh ṭhin dawn. Chumi hrereng chuan politician te pawh kan fimkhur a ṭha a. Thu belh chian dâwl lo sawi te, midang tih hmingchhiat tum vânga dâwta insawichhiat te pumpelh a ṭha hle. Mahni nihna leh thil tum (manifesto)-te dik taka sawi mai hi a him ber a. Pathian ṭiha nungchang mawi leh duhawm tak tihlan zêl hi kan zirthar tur pawh a ni ang.

Intiamna ang rawngkai lam chi reng reng tih loh tawp tur a ni. Tuna kan zoram chhung buaina tam tak pawh hi politician-ten chak kan duh luat vanga kan intiamkamna rah kan hmu a nih hi. Ram pum thlir chungin kan thusawi leh chetzia kan fimkhur a ṭha e.

Zo nun ze mawi nen Politics a khelh theih ang: Keini chu kan thlahtute aṭangin midangte dah hmasa ṭhin, induhsak leh hawihhawm taka “nang, nang” inti ṭhin, midangte tâna inphal ṭhin kan ni a, kan politics khelhnaah te hian heng zo nun ze mawi tak hi thui tak kan tilang thiam em em ang. Chu chu ṭhangtharten politics khelh dân turah ngaiin rawn chhunzawm thei tak se aw! chu tluka ‘eldorado’ chu a awm thei bik dawn em ni?

Party tâna han ṭan tak tak chuan rin aiin ruih a lo sam a ni maithei e. Midang aia ṭha leh fing intihna te, mahni party chauh dik ber emaw tihna sual hian min lo vêl hma khawp a lo ni. Engtia kan tih hian nge ram leh hnam tana ṭha ber ni ang tiin rilru fim takin ngaihtuahna seng ṭhin ila. Vai politics chhia ni lo, zo politics fim nen ngat politics i khel ang u hmiang mawle.

Party Unit system tihbo kan duh rih lo a nih pawhin ram leh hnam tâna pawi em em ‘party ruih chilh’ ṭhat lohzia sawi tam ila. Mi ṭha leh ṭha lo thliar hrang thei turin kan ngaihtuahna tifim ila. Kohhran leh tlawmngai pawlten political education ṭhahnemngai taka min zirtirna te hi ngaipawimawhin ram leh hnam ṭhatna tur i ngaihtuah tlang zel ang.

- Zonunsanga