Written by
Rempuia R. Lûtmâng

ṬAWNG LEHLIN CHUNGCHANG

Ṭawng dang kan ṭawng ang maia kan hman hi a ngaimawh pawl an awm tih chu hai theih a ni lo a, lehlin lam an sawi mâwi ṭhin hle. Hetiang hi ṭhahnemngaihna thil a nih avangin thil ṭha lo a ni lo a, thil ṭul ber a ni em aw tih erawh chu ngaihtuah ve a ngai.

Kan pi leh pute kha chuan lehlin an tum buai ngai lo niin a lang. Anni bakah kan ziakmi mi hmasate pawh khan a nazawng chuan an lo letling lem lo.

Hmanlai khan hnam dang ṭawng an seng luh danah Mizo ṭawng tihausa zâwnga ti ṭhin niin kan ngai a, chutiang em em chu a ni bik lo. Hnam dang aṭangin a lam rîk dan an hria a, chutiang chuan an lam chhawm ve mai; mahse, an lam dik lo tlangpui. Hei hi Mizo ṭawng tihhausak an duh vang lam a ni lo a, an thiamnain a tlin loh vang zawk a ni. Khawvel ram hrang hrang dan a ni a, Sapho chenin hetianga ti ṭhin vek hi an ni.

Chu an tih dan, hmanlai dan chu kan awt thar leh nge ni, kan lam dan hi 'local' deuh taka ziah han rawt mai an awm ṭhin. Tunhma chuan TV a awm lo a, telephone a awm lo a, internet chu vânah pawh a la rah lo. Chutiang khawvela an chên laia an tih dan ang kha zawng entawn ṭhat leh chi a ni lo e. Sap emaw, Vai emaw, a khawi hnam mahin an chîng tawh lo a nia. Tunlai khawvelah chuan lam dik loh luih hleihtheih pawh a ni tawh lo, hre châk lo pawh ni ila a lam dan dik kan hre zung zung zel tho.

Ṭawng dangina a hrin chhuah, kan ṭawnga thumal thar pian dan a la awm. Kan pi leh pute khan thil tam tak kha hnam dang lam rik an hre phâk mai lo a, a sawina tur ṭawngkam a ngai si a, an phuah chawp nawk nawk lo thei lo. Hei pawh a dik hriat ngaihna a awm hlawl loh avanga loh theih loha an phuah a ni. Ṭawng hmakhua ngaih vang leh ṭawng tihhausak tumna a ni lo a, kawng dang a awm loh vang zawk a ni. Hei pawh hi khawvel changkan hmaa hnam tin tih dan tho a ni ti ila kan "risk" sual miah lo ang. Chutiang dan tunlaia han entawn thar leh rih chu a chhangchhiathlak bâkah mi tih dan pawh a ni âwm lo e.

Sap ṭawng lehkhabu aṭanga Mizo ṭawnga lehlin thiam ber pawl JFa pawh hian a nazawng chu a letling lo. A vai vai chuan sawi lo ila, a lehkhabu lehlin, bu pan tê, "Mangan Tâwp Thil" hi en chhin teh ang. Sap ṭawng, a ngai ngaia a hman a tam mai. Proper noun em em chu sawi lan chi a ni lo a, a proper loho hi ka'n tlar chhin ang e.

Football team member; radio report, October (hei chu a proper tak e, Mizo thla hming kan hmehbel chawp tâk hi mi ṭhenkhat hian hman mai an chîng a, a Mizo thla hming hi ziak chiang viau mah se khawvel pumina thla hminga kan inhman ṭâwm zawk hi an ziah tel si loh chuan 'a eng thla ber nge le' tia calendar en chawp a awl khawp); November (hei pawh); December (hei pawh); Co-pilot; radio; pass; steward; motor; pilot; petrol; passenger; first aid; Kamis; zero degree; team captain; nurse; mechanic; rocket; battery; ration; wine; whisky; date; aluminium; jet; helicopter; oxygen; report; silver; association; degree; rransistor radio; nylon; meeting; second; maund; officer; screwdriver; aerial; transmitter radio; develop; present; jean; football boot; hotel standard; supply; ward; chairman.

Khitiang khi lehlin buai ṭûlah a ngai lo niin a lang. Chutih rual chuan heng hi a letling ve leh thung a, kualkhung chhungah a Sap ṭawng zawk a dah leh mai bawk: khaw chin chhûttu (navigator); chhim leh hmâr kâwk (compass); bawnghnute umkhal (cheese); taksaa lumna (calorie).

A ziah dan lamah hian kan lam dana ziah kan tih mai hi a awm ṭhin a. Chutiang chu a hmang ve zauh zauh bawk. Catholic chu 'Katholik' tiin a ziak. Daktor tih a hmang a, kan lam dan anga ziah ni mai âwm a ni ve tho, daktor kianga mi chu 'nars' ti loin 'nurse' a ti leh lawi a. Hetiang tho hian 'minute' chu 'minit' tia a ziah laiin 'second' a ti leh daih a. 'Sikret' a han ti tak na a 'lighter' a ti leh tho; mahse, kualkhung chhungah 'mei-talh' tih a dah. Ṭawng dang nena kan ziah kawp hian, a Sap ṭawnga hi kualkhung chhunga dah a ṭha ti an awm a, chumi letling chiah chuan a dah tihna a nih chu.

Suitcase hi 'ipkhai' tiin vawi thum a hmang a, a hman apiangin kualkhung chhungah 'suitcase' tih a ziak tel ziah a, hetianga a tih zel hi a mangnghilh palh nge ni dawn, letling loin ṭum khat chu 'suitcase' a ti. Lehlin paha typewriter-a chhut chhuah nghal pawp pawp chuan hetiang thil neuh neuh hi chu theihnghilh awl tak tur chu a ni.

'Ration' tih hi a ngai ngaiin a hmang hmasa a, a hnu lamah 'rawsawt' a ti leh, hei hi chu lehlinna a ni lem lo, Sipai bâng ṭawngkam deuh a ni mahna. Kan ṭhianpa pa sipai bâng pawhin 'hun' (time) hi 'ṭêm' a ti kher zel, a awm a nawm phahna a nih chuan a ṭha mai e. 'Rawsawt' tih kha amah JFa pawhin letlingah a inngai lo a, Sap ṭawng a lehlin lohho a tih dan pangngaiin a 'italicise' nghe nghe. Thanpuii Pa (J. Malsawma) pawhin “Vanglai”-ah khan “rawsawt” tih a hmang a, inverted comma/quotation mark a hmang kher; lehlin a ni lo a, mi zawng zawng hman dan a ni kher lo tihna a ni pah thei ang (inverted comma/quotation mark hi thil pahnih inkawp tlat a nih avangin Sap chuan a tawpah plural form ‘s’ an telh ngei ngei a; Mizo ṭawng kara ka zeh avangin ‘s’ ka telh buangbar duh ta lo a ni).

Sapin 'sacrament' an ti a, Mizo ṭawnga kan ziah chuan 'sakramen' kan ti thung. Ani hian a enga mah mah hi hmang loin "sakrament" a ti daih ('sakramen' tih thumal hi Bible-ah a awm emaw ka ti a, Mizo Bible-a an ziah dan en ka han tum a, a awm lo a ni awm e. Kalvari ang deuhin lam ri ngun viau mah ila, Bible lamah chuan a lo awm lo a ni ang). 'Sakrament' tia ziah chu mi ṭhenkhatin 'Christmas' tih hmang loa, 'Krismas' tih pawh hmang chuang loa 'Kristmas' tia an ziah ang deuh hi a ni mai ang chu.

Khitiang khi kan en diat diat chuan tunlai mi ṭhahnemngai ṭhenkhatin ṭawng dang awm tawh phawt chu lehlin ṭul em maw an ti hi JFa hian ṭul a ti ve lem lo niin a ngaih theih. Birthday inlawmpuina ṭawngkam lâr tak "Many happy returns of the day" pawh hi letling tura ngêntu an awm a ni mahna, JFa chuan heti hian a ti a, a ngai ngaiin,

"Many happy returns of the day" tih hi Mizo ṭawnga han "render" thiam turin a awmzia pawh hi ka hre hlei nem. Hetiang hun lâwmawm hi i chungah vawi tam lo thleng nawn leh rawh se, tihna ang deuh a ni a; "Good Morning" ang deuh bawk hian Mizo ṭawnga a tluk chiah phawktu ṭawngkam neih ve kher a ṭulna ka hre lo, tiin a bialnu Ethel-i hnenah a lehkhathawnah a ziak a; 'morning' tiha hawrawppui 'M' a hman chhan hi ka hre lo.

Hetiang ṭawng lehlin kan sawi chhan tam bera hi chu noun a ni a. Thanpuii Pa (J. Malsawma tih kha a hmain kan sawi tawh) chuan, "Khawvel hnamtinin mahni ṭawng ang hrima an hman, Electric, Petrol, Motor, Football, Hockey, Chairman, Secretary tih ang te hi chu a tlukpui chiah Zoṭawngah a awm lova, lehlin kher pawh a ngai lova, mi mâwl pawhin kan hre ve tawh mai a," a ti a. A ni chiah a, hetiang hi Sap ṭawng ni naran mai tawh loin khawvel hnam tin ṭawng a ni a, a ngai ngaia hman hi tlâwma lâk chi a ni lo. Lo letling ta teh reng pawh ni ila miin min hmanpui duh si loh chuan kan ṭawng kan tibuarchuar mai mai zawk ang. Chu bâkah, kan sawi tak ang khan, mâwl lai khan, Sap emaw, Vai emaw, Mizo emaw, a eng hnam pawh khan a remchan dan angin hnam dang ṭawng kan seng lut ṭheuh a, tunlai khawvelah chuan chutiang chu a rem tawh lo a, a ngai ngaia hman ve zel hi khawvel tih dan a ni tawh zawk.

Thanpuii Pa ṭawngkam bawk han sawi zui leh ila, "Tun hnaiah mi ṭhenkhatin 'kawlphetha' kan han ti khanglang hi chu a pawi ngawt mai, a ziak a harin a sei si. 'Electric' tih ve mai âwm. Kawlphe nen inzawmna a neih pawh kan hria em ni? Electric Veng te hi 'Kawlphetha Veng' kan ti dawn em ni?" a ti a. A han sawi 'kawlphetha' hi a tir lamah chuan 'kawlphethiltihtheihna' tih te a la ni duah zawk awm e, JFa dictionary-ah a chuang. Ani JFa pawh hian Pu Buanga dictionary a entawn a ni thei tho. Pu Buanga hian 'electricity' chu 'kâwlphe thil-tih-theihna' tiin a dictionary-ah a dah a. A tir lamah Mizo ṭawngin an han chher a, 'kawlphethiltihtheihna' an han ti ren rawn a, a sei vang nge ni dawn, 'kawlphetha' tiin a aia tâwi zawk an han chher leh a, chu pawh chu kan hmang ṭha duh ta chuang lo. Thanpuii Pa phei chuan ṭûl a ti lo hle reng a nih hi.

Hêng hi chu hman luih han tum ngial mah ila mi dangin min hmanpui tak tak dawn lo a. Tomato leh dâl te ang bawka mi tam ber sawi leh ziah dana hman ve mai hi a ṭha ber zawk ang. Kan in-exam a, 'result' a lo chhuak a, heta 'result' te hi a tlukpui hriat a har zêk a nia. JFa dictionary-a a lehlinna chuang zinga hman rem ber 'rah' tih hi hmang pawh ni ila, miin min hmanpui ngût lo ang.

Thanpuii Pa ṭawngkam hi a ziah dan ang chiaha kan thur chhuah a ni a, ani hian common noun hi hawrawppuiin a ziak ṭan nghauh nghauh mai a (amah chauh a ni lo, JFa te, Zikpui Pa te pawh an ni tho), ziah zawm loh tur ziah zawm "hnamtin" tih bâkah "lova" tih pawh a tel. Heng hi chu an hun laia an ziah danah pawmsak mai ila, tunlaia kan ziah dan a ni ta lo a, ziah zawm leh zawm loh an thiam loh vang ni loin kan hun tawn a inan loh vâng zawk a ni.

Eng pawh ni se, Zikpuii Pa-in "Lehkhabu Ramtiam" a thlirnaa "Ṭawng chher chawp tum chu, a hahthlakin a hlawhtling mawh a; tha hu a chhuak thei lo. Ṭawng zawng zawng anpui kan nei lo hi tlâwm chia lak tur a ni lova, khawvel zawng a khum theih loh va, mi hmuhchhuah sa duh duha kan hman theih tho hi hmang ila, kan creativity-in hma a sawn chak zawk ang" a tih hi dik viau a nia. Tun hma ata tawh ṭawng dang duh loh vanga chher chawp nia lang hi a tam mai a, hman lâr hlawh loin a thi leh deuh zel. "Lehkhabu Ramtiam"-ah hian Sap ṭawng kan hriat bel sa tam tak chu Mizo ṭawnga phuah chawpa dah a ni a, hei hi amah Zikpuii Pa vêk hian a lehkhabu ziaktu sawi chhanin, "Mizo ṭawng an ni emaw a ti a nih chuan a hresual ve thei ang," a ti zui nghe nghe.

Lehlin theih chu lehlin a ṭha tho mai; mahse, thil ṭul a ni nge ni lo tih chhût hmasak a ngai ka ti a ni ber. Tunlai pawh hian Sap ṭawnga kan hman ṭhan sa Mizo ṭawnga phuah ṭûl riaua hria an awm, an letling ṭhin, rawtna ang deuhin an ti a ni mai thei. Mahse mipuiin an hmanpui tak tak hma chu Mizo ṭawng a tling lo. A hmangtu tura kan beisei ber mipuiin a Sap ṭawng an hriat bel viau laia a lehlinna zawk eng tihna nge tih an hriat loha an bo hû zel chuan hah man a awm lo khawp ang.

- Rempuia R. Lûtmâng