Written by
M.S.Dawngliana

MIZORAM 2040 (A tragic vision)

Kum 2040, January thla chu a vawt hle mai a, ram ngaw ṭhiah hnu a sen vel vul a, chu chuan sik leh sa a tivin zual deuh niin a hriat. Tlang thengthaw nuam tak takah te chuan in ropui leh chawlh hmun nuam tak takte a awm a, ropeway a inzam chuk a. Lui ruamah te chuan kawlphetha siamna tur tuikhuah lian fe fe a awm thluah bawk a. Kawngpui a ṭha em em a, khawpui chhungah chuan kawngpui a chhawng thluah a. Hmun rem lo zawkte hnuchhawnin plan mumal tak nen khawpuite chu zauh zel an ni a. Airport leh Rel station a lun em em reng a. Mizoram chu ram changkang leh hmasawn tak a lo ni ta.

Tu vang nge?

Ram hmangaihtu dik tak an lo chhuak a, hleih leh hlauh nei lovin ram hmasawnna turin ro an rel a, mahni inhaivur lam ngaihtuah lovin an hlawhah an lungawi ngam a, hautak lo taka khawsak leh a tak taka hnathawh chu ram hmangaihtu takzia tehfung a ni tawh a; ṭha taka ram enkawl ringawt chu an thupui a ni ber mai.

Mizoram chu khualzinte thawk lakna hmun nuamah an chhuah a, factory leh industry lian tak takte dinin hna an siam pung chur chur bawk a, mahni hna ṭheuhah mipuite chu an ṭul em em a, rorelna dik leh ṭha a awm avangin mipui tam takin chan ṭha an chang ta.

Mahse, lungchhiatthlak em em erawh chu - chutianga ram siamṭhaa enkawltute zingah chuan Mizo an tel ve mang tlat lo! Mizote chu chutiang taka ṭhaa ram enkawl theihna hun pek an ni ṭhin tawh na a, ram leh mipuite rilru tihchhiat theih dan ang berin ro an rel ṭhin a, Ramneituin thuneihna chu an kut ata chhuhsakin mi dang a hlan tawh a lo ni a! Hmangaihtu thar Mizoramin a nei ta!

Governor, Chief Minister leh Cabinet Minister te chu Mizo ṭawnga biak theih an ni lo va! MLA rual zingah te, officer lian leh department head te zingah chuan Mizo dik tak chu vau leh tirh-duhdah tham lek an la tel ve va va a. A tam ber chu Vai hnam hrang hrang te, Chakma te, Tuikuk te an ni ta nuaih mai! Mi thiam rual an ni bawk nen Mizote chuan an fin an chelh lo han han hle a, chhiahhlawh dawih tak ang maiin an zum duk vek mai a ni.

Mipui tam tak!

Mizoram mipui chu nuai 30+ lai an ni tawh a; ram leilung fa, Mizo dik takte erawh chu nuai 7-8 velah an lo tla hniam duai tawh mai a! Zu, drugs, cancer leh AIDS in a suat phai nasa tawh em em a. Ṭhalai laktlak deuhten ram dangah hna thawkin an bosan duak bawk a, chhungkaw hung takte chen ṭhinna in lian tak tak, tunah erawh pitar leh putar chauhin an luah hmuh tur a tam hle.

The Bengal Eastern Frontier Regulations 1873 hnawk titu lal dang an lo chhuah tam tawh avangin hnam tenaute hamṭhatna, Inner Line Regulation hmanga an inhumhalh ṭhinna zawng zawngte chu ṭhiah a ni tawh a, hnam dangten rawn daidarin tam ber nihna an hauh fel der tawh a. Hmun tam takah chuan hnam dang pathian biakna hmun serhte an din thluah mai bawk a. Khawvel lum zelin vur ram a run vanga tuifinriat tui punin a um chhuah Bangladesh vaiho lah chu an rawn lut chho reng mai bawk a. Mizoram chu Mizote ram, Mizote ta a ni tawh lo!

Mizote chu...!

Pawlhsawp mang loha Mizote awm­khawmna hmun awm chhun chu thlanmual a ni ta deuh mai! Tun hma, kum sawm tam pawh a la liam lo tihah khan an Pathian pawisawiin an ram leh hnam din chhuahna Chanchin Ṭha an tluksan a, Bible keu reng chungin a zirtirna erawh an hnawl a. Pathianin Kohhran ropui tak a pekte chu an tisa rilru duhthusam an zuina daltu hnawksak takah an ngai a. Ram siam ṭhatna hmanrua Politics chu sumdawng bungrua emaw an ti a, zu leh drugs hmangin an intalh zawih zawih reng a, ruih tur pe theitu chu hmangaihtu emaw an ti zel mai a!

Natna khirh tak takin a chhat deuh reng bawk a. Kawng thar zawh theihna hun ṭha pawh pek an ni ṭhin na a, mahse an kawng hlui tenawm an pensan phal lo va, Pathianin ram a pek hi eng ram ṭhaah mah an chhuah dawn lo tih hriain Ramneitu hian luaha enkawl zui zel tlakah a ngai ta lo a ni.

Mizo nuho chuan puanchei, puan ropui, hmar-am, ngotekherh, tawlhloh puan, ṭhi hna, ṭhi val, adt., chu thingrem mawngah an thukru fel vek tawh a; chung aiah chuan hnam dang thuam an inbel tawh a. An nau pawmten vun leh mit meng, hnar ngul leh hmui, hmul phurh leh a dang zawngah an chhun lo va, Mizo mipa ṭhalbea chhuak an chawi lo tih chu hai rual a ni lo.

Heng hmeichhiate hi mi ṭha leh pangngai tak an ni a. An mamawh thlamuanna leh inhumhimna (security) an zawng ve ruai ṭhin. Mizo mipaten zu leh ruihtheihthil an atchilh luat avangin hmeichhiate mamawh an kawl tawh lo va; chhungkaw puithiam ni tur chhungkhat paten sakhuana an bosan a, humhimtu turten an sawisa a, thlamuan aiah vau an tawk a, chawmtu turin an rawkin an hnehchhuh a, Mizo mipa an nei ngam tawh lo a ni. Hnam dang kawppuia neih ṭhatzia an titi ta sap sap mai!

Hetih lai hian Mizo mipa vanglai deuhte chuan an hnam hnuk chat mek chu fiamthu hraw tak taka chhilhin an thlerpui uar uar thei reng a. Ruih theih chitin an sum lo va, tisa chakna phuhruk nan nawhchizuar ṭawp ber leh an mipatpui thlengin an iai lo zel mai a. Zu leh ruihhlo hrang hrangin hnathawka chhawr tlak lohah a chhuah tam em avangin sorkar, company leh mimal hna hrang hrangte pawh chu thawh hreh nei lo hnam dangten an luah khat titih ta mai!

Hmanah chuan an hmeichhiaten hnam dang an neihin Mizo mipaten an lakah thikthu an tichhe em em ṭhin a. Tunah erawh thik chu sawi loh, an hnam dang kawppuite hnena hna thawh tur dilsak turin hnam dang neitu Mizo hmeichhiate chu an tlawn zawk ta mah a. An thawh chhuah chhun lah ruih nan leh thil ho mai maiah an dek ral leh a. Ṭhalai deuhten zirna sang aiin nun sang an um hmasa a; an rilru leh thlarau tihmawih a ni a, thil tak tak atan hmantlak an ni tawh lo!

Mizoramah chuan Kristiante chu 35% vel chauh an ni tawh a. Biak In lian takah mi tlemte an la Inkhawm ve ṭhin a. Zu, ruihhlo leh natna ṭha lovin Mizo mipate a suat hnem tawh em avangin loh theih lohin hmeichhiaten nemngheh rawngbawl hna an thawk tawh a. Biak Inah putar ni lo mipa vanglai tak chu an lang ve pheuh pheuh chauh a ni ta!

Mizo hnam hmangaihtu inti, hel pawl firfiak tak, tukluih vehbur khawn ching pawl chi 2/3 lai an awm a. Rorelna fawng chelhtu hnam dangte chu han bitum chi-ah an ngai ngam tawh lo va. Chu ai chuan hetiang dinhmuna Mizote an tluk luhna chhan an chhui a, politician kal tate leh hna sang thawk ṭhintute ah phung an chhui tawp a, an thlan rawkin an ruhro te chu Mizoram pawn lamah an theh thang a, an thlah kal zelte ah ṭuanin ruang a chhuak fo a. Hnam dang chim pil mekna karah ṭanrualna aiin Mizo leh Mizo inchemhar tawnna a thleng chamchi reng mai a ni.

Aw hun, i pamhmai lua e!

Chanchin Ṭha hmanga zawnchhuah leh chawikan Mizoram chu Pathian pawhin hruaitu ṭha hmanga chhanchhuah pawh a tum viau ṭhin. Intodelh lo taka a awm lai te, hri leh natna hlauhawm takin a bawh lai te, zu leh ruihhloin a run lai te, hlemhletna leh eirukna a hluar lai te, an hnam hruaitu tur ten hnam dang vote duh vanga ram an sahthlak pup pup lai te, ram hmangaihtu intiten ram an rawk zawk tlat laite khan ram siamṭhatna kawng dik zawh turin a hriattir fo a, mipuite pawh ram rorelna ṭha siam turin auh harh a tum ngial ṭhin.

Mahse, ram siam ṭha tura beih tak tak ai chuan therhlo sem hmanga inawih tlei te, bumna, thlei bik neihna leh mahni ṭanghma haina politics tuinu hmanga inbual chu an duh zawk zel ta si a! An rilru a thawlengin thil engmah an vei rei thei lo va. Politics chu ram siamṭhat nan ni lo, tenawm taka invulhna leh inhreknaah an chantir a. Hnam te takte an ni chungin an inhmangaih kim thiam thlawt si lo va, ram petu mit naute an khawih a, 'Ram chu Lalpa ta' a nih ang ngeiin Ramneitu chuan Mizote tana hun a pek chu a zial ta a, chu ram enkawl tur chuan hnam dang a ruai ta a ni.

Mizoram, mangṭha le!

Mizo hnam marphu a hniam tial tial lai chuan Mizoram State hming thlak rawtna a lo ri leh ta! President chuan Parliament-a a put luh hmain State Legislature a rawn rawn hmasa te te a (cf. Constitution Art. 3). State Assembly House-ah Mizoram hming thlakna tur rawtna pawm a nih lai chuan Mizo MLA awm chhun pahnihte chu House aṭang chuan an chhuak tau ve a, lam ṭang leh tih theih dang nei tawh hek lo le!

Mizoram hming thar tur nghakin Mizorama hnam dang nuai 20 chuang zette chu an za sek tawh mai a. Ram lei lung fa, zo hnahthlak dik tak nuai 8 bawr vel, zu leh ruihhlo, cancer leh AIDS-in a ei bangte erawh chu an kun tlawk tlawk a, an rum vawng vawng a. Kum sawm tam a la liam lo, Mizo hlang deuhthaw an nih lai te, an ram leh hnam siam ṭhatna hun ṭha an neih laite an thlir kir a. Ram hmangaih lem chang, ram leh hnam aia mahni party, mahni laina, mahni pumpui hmangaih zawktu, mual liam tate chu anchhia an lawh a, chutiang mite kuta rorelna hlan ngam ṭhintu an nih avangin anmahni leh an nu leh pa te chu thiam loh an inchantir nasa ngei mai.

Chhantu baihvai Mizo mipuite ṭahna tizual turin Mizoram chuan hming thar a nei ta - 'Pahadi Pradesh' (Tlangsang hmun/ram) tih chu Parliament rorelna chuan a pass ta rup mai le! A hming hlui 'Mizoram' tih chu thawnthu hluiah chauh a chuang dawn ta. A chhe thei ang bera Mizoram lo enkawl duh ṭhintute avangin chhanchhuah theih tawh loh Mizo mipuite chu Pahadi Pradesh ah hnam boral ni turin an rum lut ta tlawk tlawk a!

Ka mittui luang chhuak avang chuan ka harh hlawl mai a! "Lalpa, hun ṭha min la pek lai hian party politics lazai dum hmanga min hnungkhirhna tal chat ngam tur leh, i lama ṭang chunga he ram leh hnam chhan thei tur hian Mizo mipuite min tiharh ngei ang che aw", tiin ka ṭawngṭai nghal ta mawlh mawlh a.

- M.S.Dawngliana