Written by
- Lalthara
IAS (Rtd)

CADC hi Dan lova din a ni em? Eng vangin nge Mizoten pawm harsa kan tih?

Mizoramah hian ‘Chakma issue’ hi a tâwp mai dâwn lo. Kan mikhual châmreite hian ram neitute hamṭhatna mai ni lo, kan ram leilung thleng hian min la chuhpui zûl dawn niin a lang. 

1. Hman ni lawk (21 Janua­ry, 2020) khan Mizoram Chief Secre­tary chuan Parliamentary Stan­ding Committee on Home Affairs hmâah Mizoram mipuiten Chakma Autonomous District Council (CADC) chu pawm harsa an tih thu a hrilh niin newspapers hrang hrangah chhuah a ni a. Parliamentary Committee bawk hian kum 1997 daih tawh khân CADC area hi tihzauh sak a, UT pûk hial kha an lo reccommend tawh a; tun ṭumah pawh hian direct funding leh thuneihna sâng zâwk pûk chungchângte pawh an ngaihtuah tel niin sawi a ni. 

 2. Chakmate hian (Gurkhali te ang lo takin) Mizorama ‘mikhual châmrei mai’ an nih hi pawm duh lovin, a ram neitu nihna leh hamṭhatna a ken telte hi min chuhpui zûlin, kan ram politics hi an la chawknu zûl dâwn niin a lang. An population pun chak dân lah hi kan hre vek a; hei pawh hian Mizote ngaih a tiṭha thei mawlh bawk si lo nûn. Central lama an leiko thiam dân leh Parliamentary Standing Committee-in an thê a lo bengkhawn ṭhin dân te han ngaihtuah hian kan ram hi min la sah hûk sak duai a nih loh pawhin, min la chîmbuai tulh tulh dâwnin a lang. Tichuan, “Chakma issue” hi Mizoram politics-ah hian a reh tak tak dâwn tawh lo a nih hmel. 

3. Hûngte avang hian kum 1972-a Mizoram chhênga CADC a lo piang nawlh mai kha a la pawi thui zûl dâwn a; Mizote history-a thil kal sual (historical wrong) lian tak a nihzia hi kan la hre chiang deuh deuh bawk ang. British hun lai leh a hma lama Mizorama Chakmâte dinhmun te, India independence hnu-a dân lova an lo luh nasatzia te leh, Indian citizen nihna hi a hranpa-a dîl/ pûk ngai lova Indian citizen anga chhiar an nih tâk zûl mai dân te hi chu kan sawi hnem tawhin a lang. Mahse, CADC lo pian dân leh, chuta thu in thup leh thil fel lo inphêm te hi chu kan la hre chiang tâwk lo a nih hmel. Kum 2017 YMA Conference Champhaia neih ṭuma “CADC dân lova din hi, dân angin ṭhiah ni rawh se”, tia  thu pass a lo nih pawh khân, mi tam tak chuan “Enge dân lova din a nihna chiah hi?” an ti ve tho mai bawk a. Kan ukilte pawh hian helam hi chu an la luhchilh vak lo niin ka hria.

4. CADC lo pian dan kalhmanga thil fel lo/ dik lo tam tak awm nia ka hriatte chu kum 1997-a YMA kumpuan “Ram leh Hnam Humhalh” denchhena ka thu ziah “Ram leh Hnam Humhalh Agenda” tihah khan ka ziak tawh a. Hei hi Central YMA-in a bu (booklet) in an chhuah nghe nghe a nih kha. Kum 2016-a YMA thu pass-a “dân lova din” an tih ṭawngkam khi “dân siam dân kalhmang zui lova din” tih anga ngaih tur a nih ka ring a. (He dân an siam dân kalhmang leh an bawhzui dânah hian thil dik lo awm ṭeuh mah se, miin court-ah an khing hlawhtling emaw, dân hi siam ṭhat emaw a nih si loh chuan dân a ni reng tho mai dâwn a ni. Hemi lam hawi zâwnga hmalâkna hi chu a la awm lûm si lo niin a lang). Court-a khingtu tur kan inhmu lo a nih pawhin, CADC pian dâna thil dik lo/ fel lote hi kan hriat chian a, Chakmâte leh Mizote politics-a kan inbeihna kal zûlah leh, ‘Chakma issue’-a central sawrkâr nûna kan indâwrna-ah te hian kan hman ṭangkai thiam ve pawh la ṭul dâwn a ni, tih ngaihtuahna aṭangin, kim chang deuhin hemi chungchâng hi ka’n ziak leh a ni e. (Hei hi Châkmate ka huat vang emaw, haw tura infuihna lam emaw ni lovin, kan ram politics kal zûlah hian hûngte hi kan la mamawh dâwna ka hriat avanga ziak ka ni e.) Thil chîkmite phei chu lo vawng ṭha kiau turin ka’n chah nghal bawk a ni. Mizoram chhunga CADC din hi Constitution (6th Schedule) thil tum nûn a inmil lo

5. Indian Constitution (6th Schedule)-ah chuan India Hmar Chhak (tên hma deuha Assam State)-a tribal-te tân, an ram leh an tribal culture leh traditions te hum him nâna Autonomous District Council pûk theihna dân a awm a. Chakmate hi Mizoram mî leh sa (native inhabitant) an nih lohzia hi tlâng hriat ni chung si a, hemi dân hnuaia CADC an lo pe ve mai hi Constitution thil tum nûn a inmil ta lo a ni. Hei vang hi ni ngei tur a ni, Mizoram UT-a hlankai a nih dâwn lai vûla CADC lo piang tur kha a rêk-a-râla ruahmanna an siam ni.

6. Kum 1964 bâwr vûl leh, a hnu deuh 1971 bâwr vûl khân (Captai dam siam leh Bangladesh war avangte in) Chakma tam tham tak chu Tripura leh Mizoramah an rawn tlânchhia a. India sawrkâr ngei pawhin nasa taka buaipuiin, an zinga tam tak chu Arunachal Pradesh-ah a suan chho nghe nghe a nih kha. Kum 50 vûl ral tawh mahse, tun thlengin Arunachal-a an suan chhoh (tuna 50,000 vel lai ni tawh)-te chu Indian citizenship pawh pûk an la ni lo. Central sawrkâr chuan Indian citizenship pûk tum mahse, Arunachal Pradesh sawrkâr leh mipuiten an do tlat avangin an la ti thei chuang lo. Hemi ṭuma rawn lêt ve tho, Mizoram aṭanga an suan chhuah ve lohte kha chu tuman an chhui zui tawh lova. Pûk hranpa pawh ngâi lovin, Indian citizen angah kan ngai zui ta mai niin a lang. 

Indian citizen mai ni lovin, Mizorama ram neitu (indigeneous inhabitant) nihna thlengin an hauh ve ta. Hemi ṭuma rawn lêt ni lo, India independent hnu-a Mizorama Chakma rawn lêt ru ho rûng rûng kan lo dawnsawn dân pawh hetiang tho hi a ni tlângpui awm e. Kan sawrkâr record leh Assembly question chhânna-ahte pawh Mizoram chhêngah hian ram dang mi rawn lêt ru/ cham rei hi an awm si bawk lova. 
Dân siam dan kalhmang pâng­ngai zui lova CADC lo piang tur hi a rêk a râla ruahmanna siam a ni. 

7.    Mizoram UT a hlânkai a nih dâwn khân, “North East Reorganisation Act, 1971” leh “Govt of Union Territories (Amendment) Act, 1971 te chu Parliament-in a passed a. He bill duangtute hian fing verther takin, CADC lo piang tur hi thup tlatin, mahse a kawng sial ru sa vek si in, he bill hi an duang a ni. Mizoram UT a lo nih veleh-a Administrator ni tura an hual lâwk ( SJ Das, Commissioner of Assam) chu thuneihna uchuâk tak, he Govt of UT (Amendment) Act, 1971 tlawhchhana Constitution (6th Schedule a Table III) lo tihdanglam (amend) theihna thlengin pûk a ni a. Hetianga sawrkar hnathawk lai thuneihna pûk hi thil awm ngai niin a lang lo. A chhan ni a lang chu - Parliament leh Mizo mipuite hriattir lâwk lova CADC siam an tum hi a ni. 

8.    He an thil tum thup nân liau liau hian, Constitution 6th Schedule-a para 20B hi an han dah belh ta a. Hetiang hian: Mizoram Legilative Assembly din (constitute) a nih hma chiah hian Mizorama autonomous region ni mûk lai apiang chu autonomous district a lo ni ang a; Mizoram Administrator chuan he Constitution 6th Schedule hi a ṭul anga tihdanglam (amend) ni turin thu a pe zui thei ang a; tichuan Constitution 6th Schedule-a para 20 (Table III) chu tihdanglam ang pawm a ni ang. ( He Table III hi Mizorama Atonomous District awmte hming tarlanna bîk a ni e).

9.    Para 21(1) of 6th Schedule kan en chuan, 6th Schedule tidanglam (amend) theitu chu Parliament a ni, tih a chuang si a. Thil fel lo tak mai chu, hetia dân tihdanglam theihna (delegated legislation) Mizoram Administrator hnûna an pûk dâwn laia Central sawrkarin Parliament-a sawifiahna thuziak an pharh hi a ni: 

10.    Heta an sawi dân hi chuan District Council leh Regional Council ṭhiah (dissolution) avânga thil siamrem ngâi te lo bawhzui a, hemi chungchânga thupûk te lo chhuah theihna hi Administrator hnûna hlan a ni a; hei hi thil kalhmang pangai a ni e, tih lam a ni a. Adminstrator hian hemi chungchângah hian thil nepnawi tam tak order chhuaha siamrem tur chi chu a nei meuh mai a. Entir nan: Para 20A (2) leh Para 20B(3) & (4)-a an ziahlan ang thil te hi. Mahse, Regional Council thar siam te, chêngte District Council a hlankai te hi chu District Council leh Regional Council ṭhiah-in a hrinchhuah (incidental/ consequntial/ supplematary matters) an ni thei lo hrim hrim a. An thil tum rêk thup nân, hetiang thu dik tling lo hi Parliament-ah Central sawrkâr chuan an pharh a nih chu! 

11.    An thil tum rêk tak nia lang chu: Administrator-a an dah tur (SJ Das) hian Mizoram UT a nih tawh hnu leh Mizoram inthlan zawh hnu, Mizoram Legislative Assembly neih (constitute)  hma chiahin autonomous region pathum (Pawi, Lakher, leh Chakma hmingin) a lo siam thar ang a, chêngte chu he kan dân siam thar (Para 20B(1)(a) of 6th Scedule) tlawhchhan hian autonomus district-ah a hlangkai leh nghâl ang a; chêng automous district council thar pathumte hming chu 6th Schedule (Table III)-ah he delegated legislation hmang hian dah nghal anga pawm a ni ang, tih hi niin a lang a. Hei hi inbumna a nih theihna chhan chu khatih laia MP te khân Mizo District Council tih bo a nih tur thu leh, regional council dinglai apiang chu district council an lo nih tawh tur thu chiah an hria a; mahse district council thar engzât nge/ eng hmingin nge siam thar a nih dâwn an hre lova; engtiang takin nge he Para 20 (Table III) of 6th Schedule hi Administrator hian a tihdanglam dâwn an suangtuah phâk hek lovang. 

12.    He dân (Govt of UT Act, 1971) Parliament-in an pass lai khân Mizoramah regional council pakhat chiah (Paw-Lakher Regional Council) a awm a. Chuvangin MP te leh mipui mimirin an lo hriat thiam dân tur ni a lang chu: ‘P-L Regional Council ding lai kha P-L District Council a lo ni ang’ tih hi a ni ang. Mahse, a chunga kan sawi ang khian, he dân duangtuten an thiltih tum rêk chu: Mizo District Council paih bo a, a aiah Chakma District Council, Pawi District Council leh Lakher District Council siam thar hi ni si a. Hei hi he dân (Act)-ah hian ziahlan a nih chuan MP te leh Mizoram mipuite aṭang pawhin dodâlna a awm ngeiin a rinawm bawk si avangin, he dân hi mak danglam takin, Chakma District Council siam an tum chu midangte hriat theih hauh loh tur zâwngin an duang ta ni berin a lang.

13.    Hemi tihchian nân section 13 of Govt of UT (Amendment) Act, 1971 an duan dân hi lo en leh ila: 
    “Section 13: On an from the day on which the Legislative Assembly of the Union territory of Mizoram has been duly constituted under and in accordance with the provisions of the principal Act, in the 6th Schedule to the constitution –
    13(ii): in paragraph 20A, in Part III of the table, the words “The Mizo District” shall be omitted;
    13(iii): for paragraph 20A, the following paragraphs shall be substituted, namely, 20A. Dissolution of the Mizo District Council – (1) Notwithstanding anything in this schedule, the District Council of the Mizo District existing immediately before the prescribed date shall stand dissolved and cease to exist…”
    He an dân siam kalhmang fel lohna chu eng nge ni ta?

14.    Mizo District Council tihbo a nih tur thu hi chiang taka tihlan a nih laiin, a aia District Council thar lo piang turte hi ziah lan loh luih a ni a; an la hriat rih loh vang ni lovin. District Council thar piang tur zât leh an hmingte hi hetah hian dah lan ngei tur chi a ni a; 6th Schedule (Table III)-a târlan tur an nih avangin. Hetiang  thil pawimawh (hemi ṭuma Govt of UT (Amendment) Act, 1971 hmanga a thil tum ber ni a lang) Mizoram Administrator (la appoint loh lehnghal) kuta an dah lui tlat mai hi dân siam dan kalhmang a ni lo. He an thil tum hi  MP leh Mizoram mipuite pawhin an hriat theih ngei turin a hnuaia mi ang hian Section 13(ii) leh 13(iii) hi an duang tur ni âwm tak a ni. Hetiangin:
    “13(ii): in paragraph 20A, in Part III of the table, the words “The Mizo District” shall be omitted, (an tih zawh chiah hian, hetiang hian an dah belh tur a ni ang) and  in its place the following words shall be substituted, namely –
    1.    The Chakma District
    2.    The Lakher District
    3.    The Pawi District
    13(iii): for paragraph 20A, the following paragraphs shall be substituted, namely, 20A. Dissolution of the Mizo District Council (tih zawhah hian) and creation of new District Councils (tih hi dah belh tur a nih hmûl) – Notwithstanding anything in this schedule, the District Council of the Mizo District existing immediately before the prescribed date shall stand dissolved and cease to exist, (an tih dawt chiahah hian) and in its place the following new District Councils, namely, the Chakma District Council, the Lakher District Council and the Pawi District Council shall come into existence…” tia dah ngei tur a ni bawk ang.

15.    He dân duangtute zingah hian khatih laia Mizoram Bawrhsap, A.C Ray te, Assam Commissioner, SJ Das te, Union Home Secretary, Pimputkar leh India Home Minister, K.C Pant te hi a khâipa an nih ngei a rinawm a. Chakma District Council pûk an tumna chhan tak hi chu khatih laia Mizoram rambuai chinfelna hmanrua atân (MNF ram mê ten Mizoram leh Bangladesh ramri an paltlang chhûn theih loh nân) hman an tum vâng a nih ngei a rinawm bawk. Chakmâte hi Mizoram khua leh tui dik tak (indigeneous/native inhabitant) an nih lohzia te, autonomous district council hi India hmar chhaka native tribalte tân chauha ruahman a nih thu te hi chu an hai bîk miah âwm si lova. Khatih lai khan MNF sipaite leh Chakma hote inkârah boruak ṭha a awm lo tih pawh tlâng hriat a ni.

16.    A chunga an dân duan khingbâi tak tihpuitlin nâna hman an tum pakhat chu a hmâ aṭanga dân awm sa, Para 1(2) of the 6th Schedule-a: “If there are different scheduled tribes in an autonomous district, the Governor may, by public notification, divide the area or areas inhabited by them into autonomous regions” tih hi a ni ta a ni. Chu an ruahmanna-ah chuan, Mizoram Administrator (Mizoram UT a nih hnê si, mipui thlan sawrkar a din hmâ chiaha Mizoram lo awp lailâwktu tur) chu heta  Governor thuneihna hi pûk a; ani’n he thuneihna hmang hian Chakma autonomous region, Pawi autonomous region leh Lakher autonomus regions te a lo siam thuai ang a, chêngte chu (a chunga para 5-naa kan sawi tâk) Para 20B(1)(a) of 6th Schedule (an dân siam thar) hmang khian Autonomous District-ah a hlângkai leh nghal ang a. Tichuan, Mizorama mipui thlan sawrkar a din hmâ chiah hian hûng hi tih zawh vek (fait accompli) lo ni hman tawh ang, tih hi niin a lang. 

17.    A chunga kan sawi tâk, Para 1(2) of 6th Schedule-a Governor thuneihna hi Governor/Administrator hian ama duhthu (discretinary power)-a a hman theih tur chi ni lovin, Article 163 of Constitution-in a sawi anga Council of Ministers thurâwn anga a tih tur ni ngei zâwkin a lang. Autonomous regional council/ district council paih bo emaw, siam thar emaw chungchâng hi politics thil (public policy) pawimawh tak a nih avângin Governor-in a discretionary power hmanga a tih tur chi a ni lo hrim hrim ang. Tin, hemi chungchâng bîkah phei hi chuan, Administator hi ruat (appoint) a nih hma pawhin, ama discretionary power dik lo taka  hmang a, regional council pathum a siam thar tur chungchâng hi amah ngei tela a rêka lo ruahman lâwk vek niin a lang bawk. Hei vâng tak pawh hian regional council a siam tharte kha dân kalha tih a ni, a tih theih ang; ama thu (discretionary power) hmanga a tih theih angah pawh lo ngâi dâwn ta ila. 

18.    Hetia regional council thar pathum Administrator-in a siam tur hi an tum lâwk tih chu he dân sawifiahna Statement of Objects and Reasons-ah pawh hian (thil chîkmi te tân chuan) a ngiahbel theih ang. Lo en ila:
    “…The southernmost part of this district is inhabited by small tribal communities, like Pawis, Lakhers and Chakmas. The area inhabited by these people has been carved out into an autonomous region known as the Pawi-Lakher autonomous region under the Sixth Schedule to the Constitution and there exists a Regional Council for this region. When the proposed Legislative Assembly of Mizoram comes into existence, it is proposed to dissolve the existing Mizo District Council. With a view to providing special safeguards for the minority tribal groups, it is also proposed to convert the existing autonomous regions into autonomous districts...”

19.     “Regional council pakhat a awm a” an tih hnu hian regional council siam belh tumna sawi lang si lovin, a tâwp lamah hian “autonomous regions awm mûkte chu autonomous districts a hlankai tum a ni” an ti bawk si a, an thu pawh a inkalh ta nuaih a nih hi. Mizoram UT a lo nih leh Mizoram Legislative Assembly a lo din inkârah hian he ‘P-L autonomous region ding lai’ hi ‘autonomous regions dinglaite’ a lo ni tawh dâwn tih eng tin nge an hriat lâwk theih, tih chu zawhna lian tak a ni ta. Administrator hian autonomus region thar siam theihna nei mahse, (mipui sawrkâr râwn lova he thunihna hi hmang thei pawhin lo ngai teh rûng se) autonomous regions thar a siam belh ngei dâwn tih eng tin nge an hriat a, ziak meuha hetia sawrkar document-a an lo dah ngawt theih? Para 20B(1)(a) an dah tharah pawh hian (Mizorama autonomous region pakhat chauh a awm lai si khân), “Mizorama autonomous regions te chu autonomous districts an lo ni ang” tiin an dah leh tlat bawk si a. Khatih laia MP zîngah khân thil dilchhêt deuh lo awm ta sela chuan, hûngte hi an zâwt fiahin, District Council thar piang tur zât leh an hmingte (6th Schedule a chuang tur) kha an zâwt tur hi a ni a. Mahse, hetiang thil langsâr vak lo, Sâpin fine prints/ between the lines an tih ang chi hi chu an lo hmuh hmaih ve pawh a ni ang e.

20.    Para 9-a kan sawi tawh ang khian, Section 13(ii) of Govt of UT(Amendment) Act, 1971-a ‘Mizo District Council chu Part III of the Table under 6th Schedule atanga paih bo tur a ni’ an tih rual khian, ‘a aiah hûngte hi Part III of the Table ah hian dah an ni ang, ti a district council thar piang tur te hming kha dah nghal mai tur a nih laiin, a kual kawi zâwngin dân hi an duang lui ta a ni. A rûng rûngah, autonomous district thar siam tur hian autonomous region a dah phawt hi a ṭulna a awm miah lova; CADC lo piang tur thup nân heti hian a kalkawng hi an tikual kawi lui ta vak mai niin a lang. Hei hi Parliament leh mipuite mit dawivaih nân an ti ni ngeiin a lang.
    Politics-a Mizo mipuite min palzêtna a nih avang hian lung dam taka pawm a harsa.

21.    State emaw, Legislature nei UT chhênga autonomous district/region din leh paih bo chungchâng hi chu public policy pawimawh a nih avang hian mipui thlan sawrkarin a tih ngei tur chi a ni a; hei hi Governor discretionary power hmanga  tih a ni ngai lo. Hûng regional councils siam thar te, chawp leh chilha district councils a hlânkai nghal te leh,  Mizo District Council ngei paih bo chungchângte pawh hi, Mizoram UT (Assembly nei) kan nih hnu veka tih tura ruahman an nih avangin, mipui thlan sawrkar râwna tih tur thil an ni ngawih ngawih a; mahse mipui thlan sawkâr thar lâkluh hma chiaha tihzawh vek tura ruahmanna an siam tlat mai hi Mizoram mipuite politics-a min palzêtna a ni, kan ti lo thei lovang. Hûng thilte hi UT kan nih hma, Assama kan awm laia tih chu ni se thu dang. Chuti a nih pawhin, Assam Governor ni lovin, mipui thlan sawrkar-in hûng hi an remtih phawt tur a ni ang. Assam sawrkar pawh khân Chakma regional council/ district council din kher hi chu an remtih ka ring chuang miah lo.

Mizorama Autonomous District Council siam dân kalhmang a dik hlelin,  mu-leh-mal a nei lo niin a lang.

22.    North East-ah hian tribal awm hlangna state Meghlaya-ah chuan a state pumpui huamin district council pathum (Khasi, Jaintia leh Garo tribe hmingin) an nei a; tribal state  tho Nagaland leh Arunachal Pradesh-ah te chuan district council hi tu hnam (tribe) mahin an nei lo thung a. Assam leh Tripura hi inawmpawlhna state a nih avangin, tribal hnam hrang hrangten anmahni chi bil pualin emaw, a huhovin emaw district council an nei a. Bodo ho phei chu ADC aia thuneihna lian deuh zâwk neiin mahni ro inrûlna pûk an ni a. Manipur hi in awmpawlhna state a nih avangin, district council hi Naga leh Zo hnahthlâkte hian nei âwm tak an nih laiin, Naga political issue kal mûk leh Zo hnahthlâkte inlungrual lohna avang te pawh a ni ang e, pûk an la ni lo thung a. 

23.    Mizoramah erawh chuan tribal vek ni si zîngah, chi (tribe) ṭhenkhat chauh tân district council siam a ni a. Mizo District Council awm sa pawh kha paih bo a nih laiin, chi bil ṭhenkhat chauh district council pûk an ni thung a. Hei hian Mizorama chi bil hrang hrangte zînga intluk tlân lohna leh intihhranna rilru a rawn siam ṭan ta a, thil fel lo tak a ni. Constitution 6th Schedule hi tribal state bîk tân chuan a ṭul lûm lo ang zâwng pawhin a ngaih theih a. Hei vang hian Nagaland leh Arunachal Pradesh te chuan, an state-a chi bil hrang hrangte inpumkhatna rilru a tihchhiat theih an hlauh avangin an nei lo vek mai a. Naga zînga chi hrang hrangte hi intamhleihin, inchangkân hleih ûm ûm mah se, a tu-a-mah hian district council hmanga inhungbîng an tum chuang lo. A hnam hnufual ho tân hian ‘33% reservation in Govt jobs & technical education’ an nei a, Backward Areas Development Fund te pawh an siam mai a. 

24.    Meghalaya chuan inang tlâng vekin district council hi an nei vek mai thung a. Mizoramah hian tihdân mumal  kan nei ta tlat lo mai a; tribal ṭheuh ṭheuh kan dinhmun hi a inang lo ta zung mai a. 6th Schedule hnuaia autonomous district councils-te hi ram tihhmasawnna hmanrua atâna ruahman an ni lova; tribal ram leh an culture te humhimna tura ruahman an ni zâwk si a; kan zavai hian kan mamawh dân leh kan mamawh loh dân a inang vek a ni. Tichuan, Mizoram tân pawh hian district council hi a ram pum huapa neih emaw, neih loh law law mai emaw hi thil awmze nei leh ṭha ber a nih hmûl a. Hei hi Mizo hnam inpumkhatna leh inlungrualna atân pawh a 
ṭhat zâwk a rinawm.

25.    Thil ngaihtuah chian ngai chu hei hi a ni: North East-a state hrang hrangten  6th Schedule an hman (implement) dân ṭheuh hi, Mizoram tih lohvah chuan, state sawrkar leh mipuite duhdân zêlzuia tih an ni a. Mizoramah chuan mipuite leh kan sawrkar ngaihdân la miah lova kalpui a ni thung hi chu a lungawi thlâk loh a ni. Hei vang hian mumal nei lovin, a chhe ber chiin, tribalte zînga intihhranna rilru chawk tho thei chiin,  6th Schedule hi kan hmang mûk niin a lang. (CADC a lo tlazep ta bawk nûn). Tin, 6th Schedule hi state khat chhunga tribal lian zâwk (population ngah zâwk)-te laka a tû zâwkte an inhung hranna tur ang zâwnga ruahman a ni lo hrim hrim a. India Constitution leh India dânin ‘minority’ a tih hi tribal leh tribal inkâr thila hman tur chi ni lo tih hi hre bawk ila. Chuvângin, Nagaland pattern emaw, Meghalay pattern emaw hi (a ṭha kan tih tlân zâwk) hmang ve tawh ila, a dikin a ṭha ber bawk ang.

26.    Hetia fello leh mumal lo taka Mizorama thil tih a nih bîkna chhan hi CADC a rêk-a-râla piantîr tum vâng kha ni berin a lang. Central sawrkarin hetia thil a lo ti ta mai kha thil mak a tling a. Constitution 6th Schedule han en hian, Chakmâte hi chu Mizoram chhênga CADC nei thei tur chi an ni lo tih chu an hre ve ngei âwm si a. Heti chung pawha a rêk-a-râl a CADC siam an tum tlatna chhan kha Chakmâte an hmangaih vang ni lovin, verther taka hman an tum vang mai niin a lang a. 

Chakma ADC hi ṭhiah/ tih bo theih a ni ang em?

27    CADC hi ṭhiah/ paih bo theih a ni ang em, tih hi mi tamtak zawhna a ni ṭhinin a. A bawp lawka chhân dâwn chuan, “Mizo District Council” kha paih bo theih a nih chuan, eng vangin nge “Chakma District Council” hi paih bo theih a nih loh bîk ang, tih hi a ni mai awm e. CADC paih bo tur hian kawng hnih awm theiin ka hria a; court a khin thlâk emaw,  dân (Act) siam ṭhat hmanga tih theih a ni ang.

28.    Kum 1997-a ka thu ziak-ah khân he CADC lo pian dân kalhmang dik lo leh he dân duan kalhmang dik lo hi High Court-ah a khin theih ang, tiin ka ziak tawh a. Khatih lai khân kum 25 ngawt a lo liam hman tawh avang leh, limitation period chungchâng hi court in an thlahdul duh lovang tih hlauh vang te pawh a ni mai thei e, tuman an bawhzui ta lova. Tunah phei chuan kum 48 lai a lo liam ta a. Khatih laia ka ngaihtuah dân chuan – Kum 25 lai a lo liam tawh avang khân High Court chuan CADC ṭhiat tur ûm chuan thu a titlu lo mai thei a; mahse, CADC lo pian dan chungchânga thil dik lo kan sawite khi a pawm a, a thailan chuan hei hi tlawhchhana hmangin CADC tih bona tur bill Parliament-ah putluh a tiawlsam dâwna ka rin vang a ni. 

29.    District council ṭhiah/ paih bo chungchângah hian ngaihdân a inang lo nual mai a. Ṭhenkhat chuan Para1(3)(b) of 6th Schedule-a Governor thuneihna an ziah “exclude any area from any of the Parts of the said table” tih hmang hian State sawrkâr hian district council hi a paih bo thei-ah an ngai a. Mahse, heta Para 1(3) in a sawi hi chu district council/regional council ram huam chin tihdanglam chungchâng mai niin ka ngai. Para 21 of the 6th Schedule-ah hian chiang takin he 6th Schedule tidanglam (amend) theitu chu Parliament a ni, tih a ni.

30.    Tichuan, CADC hi dân anga ṭhiah kan duh tlâng tak zet a nih chuan, YMA leh NGO Coordination Committee te hian Mizoram State Assembly-a hemi hawi zâwnga resolution pass tura sawrkâr hi an nawr thiam a pawimawh ang. He resolution hmang hian State sawrkârin Central sawrkâr a dawr ang a, CADC ṭhiahna tur bill Parliament-a pu lêt turin a ngen ang. A nih loh leh, kan MP te hian hemi atân hian private bill an pu lêt thei tho bawk ang. An sawi ho hnuah sawrkârin ṭha an tih chuan (private bill chu pass kher lovin) official bill a pu lêt thei ang. Tuna Central sawrkâr pawh hian hetiang thil kalhmang dik lo tak hi an hriat chian chuan (Indira Gandhi hun laia Congress sawrkâr thil tih a lo ni bawk nûn) siam ṭhat hi an hreh lo mai thei asin. 

31.    Tin, CADC paih chauh hi agenda a neih lovin, Mizorama 6th Schedule hman dân tur thar (Nagaland pattern emaw, Meghalaya pattern emaw) hi duang felin, Central sawrkârah thlen nghal ni sela; a vaia vawi khata siamrem nghâl theih turin. Tin, 6th Schedule siam that (amend) hi chu Constitution amendment pangngai ang ni lovin, dan pangngai siam ang a simple majority a pass mai theih a nih avangin thil harsa vak a ni lovang.