District Capital politics hi le! Tu mawh nge?
Nikum kh^n ṭum khat chu District a puan tawh khaw pakhatin Aijal Club-ah District implementation chungchangah consultation an nei a, kei kum 30 dawn lai Zoram a awm tawh lo chu an meeting a moderator turin, party hrang hrangte in puhmawhna thleng tur veng turin min rawn sawm a. An hruaitute hnenah chuan, ‘moderator berin thu kal lam leh haw lam hriat loh ngawt chu a dik love, khawngaihin paper in neih ang ang min lo entir teh u,’ tiin ka ngen a. RTI hmanga sawrkar lehkha pawimawh an dil chhuah chu an lo kawl nual a, document pawimawh tak tak min rawn pe a, thu kal lam leh haw lam ka hriat phah a. Consulation kaihhruai pawh a tih awlsam phah a. He thu ka ziak pawh hian rinthu ni lovin sorkar leh politician-te thu lo sawi tawh te pawh chiang leh zualin ka hriat phah a.
Brig. T. Sailo a lalber lai kh^n ti hian a sawi a, “Khawzawl mipuite hian in duh emaw duh lo emaw pawh ni lovin khawpui (District Capital) ah kan siam dawn che u a, chuvang chuan nangni pawh hi lo in puahchah rawh u,” tiin. Chumi a sawi bawhzui chuan helicopter-in ram thla chung lamah an la a, phai aṭangin surveyor engemaw zat rawn kalin khaw chhung an rawn survey a. Town planning an siam a, blue print pawh an siam a, DC office tur pawh helipad bulah ram zau tawk tak zuah a ni. Brig. T Sailo kha la lal ta reng selang chuan a ruahmanna kha a kalpui ngeiiin ka ring a, ‘ram ri-ah khawpui awm a ṭha lo, security-ah pawh a him lo’ tiin Indian army a awmlai a ama experience pawh mipui hmaah a sawi nghe nghe a ni.
Hun a lo kal a, Congress leh MNF te chuan an lal chhungin ruahmanna awm tawh sa te chu hnawl chuang si lovin a hmingin committee an din a, District mai ni lovin PC Ministry hun laia ruahmanna reng reng chu muan fan raihin an kal pui a, term tawp dawnah Congress-in (Ref. No. F. 20016/2/99-GAD dt 3 June 99) District thar Champhai, Mamit, Kolasib, Serchhip an han puang a. MNF Lalram lo ding thar chuan an hun tawp dawn ruaiah (GAD notification A.6011/21/95-GAD/PT dt 12 Sept/2008) Khawzawl, Hnahthial leh Saitual te chu an han puang ve leh a, inthlanah erawh lalna chang turin an tling phah chuang lo. Congress-in District an puan te hi implement thei lovin an tla a, MNF te chuan bul an han
ṭan a, an term tawp dawn lam a District Capital pathum an han puang ve leh nain, an ni pawh lal leh tura an in rin khan khan laiin an tla ve leh ta dawp a nih kha. (District an puan avanga tla chu an ni kher lo ang! Thilmak ang reng tak chu District puangtu a piangte hi Mene Mene Tekel Upharsin tih ang mai in inthlanah an tla hlom tawp zel a!) Congress a rawn sawrkar a, MNF te District puan tawh chu muang fan raihin hma la lem lovin an ral thlir ta a ni.
Kan ram politician te ka fakna chu- cabinet meuhin thu a lo tih tluk tawh hi chu lal ram hmasa thu pawh nise, an lo ngaithu tak hle a, an lo in ṭhiat/ paih sak mai mai lo tih ka hriat ve phah a. Amaherawhchu, action lak lamah erawh chuan laltea chuan kawngro an su hle. MNF hun laia cabinet decision leh circular meuh a lo chhuah tawh chu term hnih zet a ral dawn ruaiah hian hma lak mumal a nih loh av^ngin heng Khawz^wl, Hnahthial leh Saitual mipuite hian sorkarna chelhtu hian District hi implement se ti in ^w an chhuah a ni ber mai.
Congress-in District an puan khan function nghal mai lo mahse, lal ram lo ding thar tur tan sum an lo dah (budgeting) a, MNF-in an puan ve erawh chuan chu chu tihna chang an hre ve lo nge, sum a awm ta tkat lo a, Lalram thar Congress lalram lo ding chuan District aia pawimawh tih zawk- Flag ship policy- NLUP chu rilru berah a dah a, kalna a piang ah NLUP... NLUP tih a ni ta vek a, v^nduai thlak takin nikum kh^n ruah tam mangkheng in Zoram a tuam a, sawrkar tan pawh tih ngaihna awm der lovin chhumlo chat lovin ruah a sur a nih kha...
Nikuma ruahsur tam ang kha MNF pawh sorkar se engruai an ti thei bik kher lovang. Ruah tam lutuk avangin kawng in a tuar a, lei a min a, NLUP pawh duhangin an kal pui thei ta lo zawk a ni. Kawng chhiat chungchang chu lal hrang hrang te an lal laia ro an rel chhungin mipui ten kan hriat vek tawh kha!
Heng khua pathum te hi lo ral thlirtute chuan thiam loh kan chantir ta lek lek mai a, chanchinbu leh whatsapp bakah Fb-ah te pawh a khaw mite rilru tina deuh thaw thangin thu te pawh han ziak an awm ta zauh zauh ṭhin a. A polite deuh in, ‘a hun love, sawrkar in sum a nei si lo... etc’ te kan han tih pawh hi a khaw mipuite politician ten an bawl kual vel d^n hre lem lo sawi awm tawk velah ka ngai mai a.
Kan Politician te ṭawngka hre ve lo tan chuan heng khua te lo sel chiam chiam hi kan tih tur a ni chiah lo mai thei. Heng khua pathumte hian politician ho chilper an lo dawng tawh a, video leh lehkha ngei a ziak te an lo nei khiu khiau tawh bawk si a!
Delhi khawpui-ah lirthei a tam lutuk a, pollution pawh a tih tam phah a, ‘luxury car SUV lam phei chu hralh chhuah thlengin khuah khirh tur a ni’ tiin sawrkarin order an chhuah ve rawk pek a. Mipui ngaihdan a ni hauh lo mai. Sorkar chuan hmasawnna kal mek hi a khuah khirh tur ni lovin kawng dangin siamṭhatna (remedies) a thawk tur a ni an ti a, Court-a in rawlh nghal a, sorkar zawk chu an hawi hil ta der mai a ni. Tichuan, sorkar chuan kawng zauh theihna lai lai an zauh a, gas (CNG) hmang turin mipui an zirtir a, pollution tih tlem nan car-ah company CNG an fit tir a, petrol aiin a lo tlawm zawk bawk a, he thu ziaktu ngei pawh hian gas oline hmangin motor kum engemaw zat Delhi khawpuiah ka khalh ve phah ta hial a ni.
Hemi bakah hian Japan leh European ram changkang te tih angin Metro rail an siam ta a, hmun kil khawr ber pawh traffic jam lovin minute rei lote ah chuan man tlawm zawkin kan pawh thei ta zung zung mai a ni. Company-in motor thar an siam belh ruih ruih a, hnathawktu an lak belh sauh sauh bawk a, BMW car, mi hausa tawntaw car nia kan ngaih ṭhin pawh taxi-ah te hman a ni ta hial a. Hnathawktu a sing rual rual an lak belh a, D^n leh hrai kengkawngtu atan chuan para military force sang tam tak an lak belh a, Delhi police-ah pawh Mizo nula tlangval 70 chuang tunah hian an awm ve phah ta a ni. Sawrkarin unemployment solve-na atan a hmang ṭangkai ta viau reng a ni.
Zoram hi India ramah chuan zirna uar, ziak leh chhiar thiam tamna sang filawr ber zingah pahnihna kan hauh hial a. Zirna kan uar zel dawn a, university neiin medical college hial kan nei ta a, college lah chu hmun tin maiah a awm ta a. India ram khawpui hmun hrang hrangah kan in tir chhuak a, Youth Commission-ten an theih ang angin hma an la a, Missioanry sing khat thawn chhuah tum ang hialin company lianah Mizo ṭhalai an thawn chhuak ta. Amaherawhchu, kan in tir chhuak vek seng dawn lova, kan thei dawn bawk hek lo. Zoram enkawltu Mizo ṭhalai rual mithiam kan mamawhna a sang telh telh bawk. Chuvangin, Zoram chhung ngeiah hnathawh tur siam tam hi sawrkar mawhphurhna pawh a ni ngei mai. Chutiang tur chuan a ngaihna hria kan mamawh zel dawn a ni.
District pathum hi implement a nih chuan kan mithiam rual MCS leh MPS, MIS rual te tan hna kan siam hnem belh dawn tihna a ni a. Tuna kan dinhmunah hi chuan state service-a thawkte hi dam chhunga DC pawh ni pha lo tur kan nei nual tihna a ni a, Secretary phei chu vana rah ang a ni mai dawnin a lang. Kan police chhuanawm tak takte lah chu kaisanna kawng a bo viau a. Constable tan phei chuan damchhung a bel nei lova awm theih mai a ni. District puan tawh sa hi implement a nih ngat chuan kan ṭhalai rualte tan kawl >ng kan siam belh dawn tihna a ni. Tuna MA leh BA val rual hna hmu lova tei rawlai mai mai mi sang tel teh meuh (an la pung zel dawn leh nghal!) te tan a employment siam sak hi sorkar mawh a ni.
Tun aṭanga kum 10 ah chuan kum tinin doctor 40/50 rual an zir chhuak anga, District hospital leh Sub Division a hospital kan hawn belh zel a ṭul dawn a, a nih loh chuan doctor hna hmu lo, contact a private school a thawk mai mai pawh kan nei lo ang tih pawh a sawi thei a ni ta lo. PES zirtirtu medical doctor kan neih hun a la thleng lovang tih a sawi theih loh.
District pathum hi implement a nih ngat chuan, Hospital pangngai tak a lo pung ang a, doctor rual hna hmu lo leh nurse rualten hna ṭha an hmu ang a, hriselna lamah pawh tun aiin hma kan sawn ngei dawn. Education Department hi Director pakhatin Zoram pum a enkawl ṭhin a, tunah chuan Director pawh engmeaw zat kan nei tawh a, lehkhathiam kan neih rawn pung th<r th<r te tana an thawh tur siam thei lo sawrkar kan neih a, kan kal d^n pangngai ang ngawr ngawr baka a step la thei lo sorkar kan nei a nih chuan kan ram hian hma a sawn har ngawt ang.
Ram changkang a polician te inelna pakhat chu employment siam belh hi a ni. Ram ropui USA politics ngaihventute chuan kan hriat ṭheuh hi! American polician ten an au hla pakhat chu hna(employment) siam a ni. District implement hian unemployment nasa takin a solve ngei ang!
Mizoram-a Chief Secretary hlui pakhat nena kan sawi dun ṭumin, ‘Kan ram a rethei si a, sorkar hian tihtheih loh hi a puang mai a ni mai lo maw? ’tia ka zawh chu, ‘Ë... pawisa chu sawrkarin an hai chhuah tur a ni a, chu chu sorkar mawh a ni,’ tiin min chhang a, ka ngaihtuah chian poh leh a dik zu ti tlat pek a maw le! Mi ṭhenkhatin a zim, mipui an tlem ti te an sawi ṭhin a. Ngaihtuah thuak a dik thuak, ngaihtuah chian a dik lo telh telh a niin zuk hre ve tlat i! India ramah hian District te tak tak a awm ve nual - Mahe District hi 9sq. km chauh a ni a, Yananry District hi 17sq km a zau a ni a, Central Delhi khu 23 sq. km chauh a zau a ni thung.
Population pawh Dibang Valley District (Arunachal Pradesh)-ah chuan kum 2011 census-ah kh^n mihring 8,004 chauh an awm a ni. Mizoram tl^ngram kikawi tak tak, kawngpui dung piah a khua awm te inkar kik tak tak te hi kan ngaihtuah tel a ṭul. Kan tehna hi khawilai vairam khua te nena kan teh hi a dik ber kher lo maithei. Hei hi Mizoram a ni. Ramin hma a sawn dawn chuan bawhchilh ngam kan mamawh a, kan Politician ten an sawi angin, ‘a ngaihna hria kan mamawh’ a ni ta ber mai.
District puanna khua te - Hnahthial, Saitual leh Khawzawl mipuite te hi kan han ral dem mai ṭhin tak nain kan politician te hian vote zawn nan an lo tiam kher kher ṭhin bawk si a. A khaw neitu tan chuan implement hi beisei loh rual chu a ni lo a nih. Pu Lalrinliana Sailo chuan, ‘heng khawpui pathum zingah Khawzawl hi a tel lo a nih ngat chuan Pu Lal Thanhawla hi bang turin ka nawr na viau ang,’ tiin Khawzawl mipui hmaah a lo tiam tawh bawk.
Kar hnih khat laim ta maiah khan MNF Vice President Pu Tawnluia chuan Khawzawl a anmahni in kawt (Dinthar Bazar) ah ngei mipui hmaah, “min thlan tlin a, sawrkarna kan siam chuan kan Disctrict implement ngei ang,” tiin a tiam nawn leh tawh bawk a. Heng khaw pathum Khawzawl, Saitual, Hnahthial te hi MLA Constituency pathuma mi an niin MLA Bial pathum hian sawrkar siamna kawngah huhang chu an nei ngei turah ngai ila. En liam mai miai chi chu an ni lovang.
Hnahthial khuaa kan ram lal ber thusawi te, Saitual a Rahul Gandhi thusawi te, kan Home Minister ni mek thusawi te kha a khaw mipuite hian an theih nghilh thei bik si lo. ZPM Chief Minister candidate-in Saitual khaw hruaitute hnenah ZPM office ngeiah tun hnaiah Disitrict implemt ngei a nih dawn thu a sawi leh ta bawk.
Heng khaw pathum a mi ten sawrkar nawrnan a an beihna te hi chhan awm a ti an ni tih hi i hre reng ang u. An thiam loh pawh a ni lo. Kan politican te hian an ti buaithlak vel vek a nih tak ber hi!
- VL. Luaha Renthlei, Mission Vengthlang