Written by
- R.Zomawia
ITI

Covid-19 leh a nghawng kal zel (Sawrkar hnathawkte hlawh 10%, 5% lak heksak)

Hri hlauhawm tak a hming Coronavirus/ Covid-19 kan hriat bel em em tawh chuan khawvel a run mek a, chu khawvel kilkhawr taka awm Mizoram-ah pawh hlau thlabarin hun kan hmang mek a nih hi! Kohhran inkhawm hial chawlh rih a lo ngai ta a ni. He hri hi ka hriat tirh phat khan (India ram a lo la lut lo) mak tihna riau ka nei a, mihringin hmelma kan nei a, a hneh theihna hmanrua tur lo siam ta ila, thiamna hrang hrang sawrkhawm hnua, duh tawka siam chawp hi ang berin ka hria. Natna dang a ang lo va, kawng hrang hranga awlsam tea inkaichhawn a nihna hian a lo thlen meuh chuan kan nunphung zawng zawng min sawi danglam ngei dawn a nih hi tiin ka lo ngaihtuah daih tawh. 

Khawvel ram changkang pawh an inti changkang thei bik tak tak lo va, a tuar nasa hlei hlei an ni mek! Ram zalen, ram hmasawn (developing country) leh changkang apiangah an tuar a, a chhan ni bera lang chu changkang an inti tawh lutuk a, heng hri lo kal tur hi an enghelh tak tak lo ni berin a lang. India ramah chuan Pu Modi’n lockdown a puang a, kan zawm ṭha mai, min thunun nghal vek thei a ni. Heti khawpa mihring tamna-ah hian Covid-19 hian rin aiin min chim muang a tih theih awm e. 

USA ram angah chuan President berin lockdown an puang dawn a, ram mipui-ah ngaihdan a phir nghal mai a ni. State Governor-ten thuneihna sang tak an lo nei bawk si a. Duh angin inthununna a kal thei tak tak lo niin a lang. A tuar nasa ber an ni ta reng a ni. A chhan chu sawi tur tam tak a la awm. 

Mizoram-ah Covid-19 vei pakhat kan nei a, a veitu hi pa fing leh invengthiam tak mai a lo ni hlauh a, a nupui leh a fate tak ngial pawhin an kai lo, a fakawm hlein ka hria. Tunah chuan a dam tawh a ni tih a ni ta. A va lawmawm em. Mizoram chhungah loackdown engemaw chen kan han kal pui a, kan thuawihna avangin kai thar kan ram chhungah kan awm lo. State danga a kai zingah Mizo kan awm a, a pawi hle. 

Covid-19 hian engnge a nghawng kan tih chuan sum leh pai-ah a ni. Mizoram chu a tuar lo pawl leh a ziaawm pawl, Green Zone an tihah kan awm a, invenna lama hmalaknaah chuan kan sawrkar pawh a inkuangkuah mai mai lo, theihtawp a chhuah a, mipui pawhin kan ṭawiawm ṭha. Sum leh pai tam tak senna tur a awm a, state dang nena khaikhin chi erawh kan ni lo mai thei. State dangah chuan Covid-19 vei an hmu chhuak mawlh mawlh a, inenkawlna hautak zet mai an kalpui mek laiin state sum leh pai a hlauhthawn awm tial tial a, sawrkar hnathawkte hlawh in cut sak tih chenin a lo ri chho ta. Central sawrkar chuan Covid-19 a doletna turin sum tam tham tak a dah a, heng zing aṭang hian Mizoram chuan vaibelchhia 23.5 a hmu a ni. 

DONER aṭang pawhin Emergency Fund a lo kal tawh bawk mai thei e. Ka chian chiah loh avangin tarlang lo mai ang. Mi ṭhahnemngaite thawh khawm CM Relief Fund-ah nuai 756 chuang a lut tawh bawk niin tarlan a ni. Veng hrang hrang local task force kal tlangin mi chhuanchhamte ṭanpuina sum a lut reng bawk. Heng lo pawh hi Covid-19 ṭanpuina hrang hrang lut tam tak a awm niin a lang. 

Tun hnai khan Mizoram sawrkar hnathawk inzawm khawm pawl hrang hrang hruaitute remtihnain sawrkar hnathawkte hlawh 10% of basic cut sak, Covid-19 doletna tura tih a ni. A ṭha a, a lawmawm rual rualin ngaihtuahna erawh min siam. Sawrkar hnathawk pawl hrang hrang hruaitute hian eng angin nge sawrkar hnathawkte hlawh cut sak hi an lo remtih ve ngawt tih hi ka ngaihtuahna lut hmasa ber a ni. Inrawnkawmna chu engemaw chen a kal viau mai thei bawk e. Hlawh neitu remtihna thu la lovin hlawh lo in cut sak ve ngawt hi a kalphung lo riau a ni. 

Pawl hruaituten sawrkar hnathawkte an lo rawn a, an lo remtih tlanna a nih chuan a ṭha. Pawl hruaitute chu pawl aiawh an ni a, an thutlukna a nih chuan sawisel theih a ni lo tite pawhin tam tak ngaihdan a ni thei bawk. Mahse, tun dinhmunah chuan hetiang ngawt hi chu a ni lo deuh mai thei. May-Dec, 2020 chhung hi chu a rei mah mahin a lang. 

A tirah te chuan thla 3 tal velte pawh han ti sela, a hmain ni khat hlawh an lo thawh liam liam tawh bawk nen. Mi ṭhenkhatin sawrkar hnathawkte chu an kal loh ni pawh hlawh an la a lawm tih zawnga ngaihdan neite pawh an awm a, a dik ve reng mai. Hei avang ringawta 10% hlawh cut zawnga inhmin tum chu lo dawngsawngtu tan ngaihdan a dang daih thei thung. 

Mizoram chu engmah intodelhna kan la nei lo va, economy innghahna tam zawk pawh sawrkar hnathawkte aṭangin a ni. Chutiang deuh chuan North East State tam zawkah pawh hian mahni intodelh zawnga sum lak luhna hi kan nei chau em em a, State Own Revenue nei lo kan ni deuh vek awm e. Chuvangin, state economy hi 'Service Sector' a innghat deuh vek kan ni. Hemi awmzia chu kan ram angah chuan sawrkar hnathawkte hi economy a innghahna ber ti ila kan sawi sual kher lo vang.  

Sawrkar hnathawk tam lohna hmun thingtlang lamah chuan sum leng vel pawh a tlem pharh ṭhin. Sawrkar hnathawkten hlawh an lak loh hi market sum che velah a hriat hle. Heta ṭang ringhawt pawh hian state lian zawk, keini aia intodelhna hmuna sawrkar hnathawkte nena han inkhaikhin chi kan ni lo mai thei. Sawrkar hnathawkte hlawh tih tlem zawng te, DA pung tur tihpun loh leh an hlawh hi ngai reng ta se, thil man sang chho zel ta se, kan ram economy hian nasa zawkin a tuar chho dawn tih hi chiang takin a hmuh theih. 

Sawrkar hnathawkte hlawh leh kan ram economy inzawm tlatna pawh hi kan hmuh hmaih loh a ṭha ang. Kum 2020-2021 budget pawh hi la hman mumal loh ang tluk a la ni a, hei hi chu kan hmaah engnge lo thleng dawn tih hi tuman kan hmu pha lo a, inven leh inren theih tawpa kan chet phawt a ngai. sawrkar hnathawk, hlawh inang lo tak takah hian a nghawng chu a nat dan a inang lo viau ang. 

Hengte hi sawrkar hian ngaihtuahna thar hmang lian ta zawk se. Mipuiten a loa kan awm theih rih - building sak te, khawilai laiah emaw hmasawnna ang chi kalpui, a loa kan awm theih tho si sum tam tak sen ralna, sawrkarin a thuam eng board board emaw tam tak a din thluah te hi sum engemawzat a kal ral a. Board chairman an tam bawk si a, a ken entitlement te, motor thar lei harsa, khap ti reng tho si karah an duh chuan an lei pawp tho niin a lang bawk si a. Sawrkar hnathawk officer lian chin entitlement tih tawp rihte hi tun hun atan hian ti ngam se. Kut hnathawk ei zawngtute huan, leilet, ran vulh ṭanpuina ang chi hi chu a bik takin special package ruahman sak zawk se. Heng eizawngtute ‘dawm kanna’ tur hi chu economy dinhmun tlahniam zel tur venna atan sawrkar hi ke pen chak se a ṭha khawp ang. 

Sawi tur hi a kuh ve ṭun si a, eng pawh nise, ngaihdan a tam, pawm dan a tam tih karah hian sawrkar hi uluk tak leh fimkhur tak zelin kal teh se. Mipui sawrkar a ni. Mipui sum a ni.