Written by
Reuben Lalnunthar Hnamte

RAM NUAM I SIAM ANG U

Tunlai khawvel lo lum chho mek avang hian khawvel ram tin kan buai tan a. Khawlum hian a ken chu tui lian a ni nghal a. Nikum 2021 pawh khan kan la hriat ngai miah loh Europe ram hmun hrang hrangah pawh tui a lianin tihchhiat a nei nual a nih kha.Mizoram pawh hi sik leh sa thu-ah a nuam em em ṭhin a, mahse tunhnai aṭang khan a lum ta em em mai a, sik leh sa in awmzia awm a nei meuh lo tih mai tur a ni tawh.

Hmanlai kan pi leh pute khan sik leh sa awm dan tur engkim an lo ruahman ṭhin a. Tunah erawh chuan hmanlaia kan pi pute lo sawi lawk ang chi kha dawtah a chang nual tawh a ni ber mai. Ruah lahin sur hun bik a nei ta mang lo. Khaw awm dan a zir a eizawng lo nei ṭhin kan pi leh pute khan tun hun hi rawn nang leh se, an hrethiam tawh lo viau maithei a ni.

Sik leh sa ten awmzia a neih tak loh dan leh kan boruak lum ta lutuk te hi eng vang nge ni ang?

Ram ngaw kan suat nasa lutuk: Tuihna siamtu leh luitui awm tirtu chu thing leh mau te hi an ni a. Mizoramah hian thing leh mau kan suat nasa a, a phun leh lam kan chak si lo. Ramngaw kan ṭhiat kum tin a, hei hian kan luituite a ti kangchat a, tuihna ṭha deuh pawh hmuh tur a vang ta khawp mai.

Hman deuh kha chuan zinkawngah te hian kawrtui thianghlim tak, han insilfai a, han chawlhna turte kha a tam ṭhin a, tunah chuan chungte chu a kangchat zo ta. Ramngaw kan ṭhiat nasa hian khua a tilum a, tuihna a ti kangchat a, boruak a ti bawlhhlawh bawk. Boruak bawlhlawh hipral a, boruak thianghlim min petu ramngaw te kan ṭhiah zel avangin kan khawvel boruak a chhe ta tial tial a ni ber mai.

Tunhmaa Zotuithiang kan tih ṭhin, luikawr aṭanga lo luang ker ker ṭhinte kha a thianghlimin a hrisel a, 'Fridge tui a ngai lo' kan ti hial ṭhin kha a ni. Tunah zawng kan tui tlante hi damdawia tihthianghlim chawpte a lo ni tawh a, chakna a pai tlemin, a tui lo bawk. 1988 kuma Phawngpui Tlang kan lawn ṭuma hah em ema kan awm lai a, Zotui thiang tak kan han in tluka tui kha ka hre leh tawh lo a ni. Kha'ng tui thianghlim tak tuihnate kha tunah chuan zinkawngahte hian hmuh tur a awm ta lo. Kan luituite pawh a lo tlem ta tial tial a, tui tlan tur thlengin kan la harsa dawn chauh niin a lang. Mihring kan pung zel a, a bikin Khawpuia pem kan tam tulh tulh a, nakin lawkah chuan tuia harsatna hi kan buaina lian tak a la ni thei a ni.

Ramsate leh savate kan humhalh Ṭhat a ngai: Tunhmaa kan hmuh ṭhin ramsa leh sava mawi tak takte hmuh tur an vang ta hle mai. Ramngaw kan tihchereu tak zel zel avang hian ramsate an rêm zel a, chenna dang zawng min kalsan ta zel a ni. Ramsa leh savate hi mihring nun min tihlimtu tura Pathianin a duan leh a siamte an ni a. Mi ram angah te chuan ramsa kawlh tak taka kan ngaihte pawh an khawi ngamin ṭhianṭhaah an siam thei zel a. Keini zawngin a hnawt bo zawngin hma kan la a ni ber a. Thingtlangahte phei chuan silai pua ramchhuak hmuh tur an la tam hle mai. Hemi chung changah hian awareness pawh kan neih nasat a ṭul a ni.
Ramsa leh nungchate hi min tihlimtura siam an ni kan ti a, ring lomi kan tih zawkte'n duat taka an enkawl laiin, keini ringtu inti zawkten a tichereu zawng zela hma kan la mai hi kan inenfiah chu a ngai a ni. Sava hram mawi tak tak leh, sava mawi tak takte hmuh tur a awm ta mang lo tih theih tur a ni ta. 2020 lockdown kan neih ṭantirh laia sazuk leh sakhite an ngampat hmanziate kha. Sorkar leh Kohhran aṭang pawh hian inzirtirna tam zawk kan neih a hun takzet tawh a ni.

Ramsa leh nungchate hi hnawtbo mai lovin ṭhianṭhaa siam I tum zawk teh ang u. Vairama kan awm ve laite khan, sava mawi tak tak leh kan hriat ngai mang lohte ngampa takin kan inkawtah an lo kal ṭhin. An hmuhnawm takzet hian ka hria a, ka fate pawh khawih miah lo tur hian ka hrilh ṭhin a ni.

Bawlhhlawh paih kan fimkhur a ngai: Mizo kan chet ṭawpna ber pakhat chu bawlhhlawh paih kan fimkhur lo hi a ni. Kan Aizawl khawpuite hi a ṭawp em em mai a, bawlhhlawh paihna mumal awm lo ang maiin kan awm a. Bawlhhlawh bawm chu sorkar lamin han siam mah se, thil eina nawi leh eng emaw khawlaia paih mai mai tâwk hi kan la tam hle. Singapore-ah te chuan khawlaia bawlhlawh paih an awm a nih chuan US dollar 200 zet chawi a ni mai. India pawisa chuan pawisa tam fe a ni. Bawlhhlawh paih mai chu sawi loh, kawnglai chil chhak mai mai leh, kuhva eina chinai tah mai maite leh chhak sen hmuh tur a la awm nual. Meizial bung leh eng emaw paih lah kan awm nawk reng bawk. Kan khawpui ber hi thianghlim tur a nih laia kan tiṭawp tlat hi a hnammawl zia tih hi hriat reng a ṭha a ni. Sapṭawnga ṭawng theih ngawt emaw, incheina man to leh changkang ringawt hi changkanna a ni ber lo. Kan khawlaite a fai si loh chuan intichangkang, changkang si lo nih kan hlawh a ni mai.

Chu bakah chuan bawlhhlawh a paihna hmun tura kan paih loh chuan leh, ṭawihthei lote kan paih fimkhur lo a nih chuan kan luituite a thianghlim lo va, a tikangchat bawk. Tunhmaa Aizawla tui kan chenna ṭhin leh luitui luang mawi tak, Tuikual lui leh, Chite luite pawh an kangchat zo tawh a nih hi. Tuikual luite hi kan naupan lai chuan lui lian ve tak mai ṭhin kha a ni a. Kan cheng a, sanghate kan man a, a nuam kan ti thei hle ṭhin a ni. Tunah chuan a hnar lamahte bawlhhlawh kan paih nasat lutuk avang leh kan fimkhur tawk loh avangtein lui han tihtur pawh a awm ta meuh lo a ni. Chite luite pawh chutiang bawkin a kangchat zo tawh a ni ber.

Mi ramah te chuan an khawpuia lui luangte chu an humhalh a, khawpui timawitu leh tinuamtute an ni ṭhin. Keini zawng kan tichereu zel mai zawng a nih hi. Tunahte hian heng luite hi lo la awm ni se chuan, Aizawl khawpui hi a tih nawm bakah a timawi dawn a, tunlai kan ṭhangtharten an hlut ngawt ang chu.

Kan rama luite kan enkawl Ṭhat a ngai : Kan ramah hian lui lian leh mawi tak tak kan nei ve nual a. Tunah chuan heng kan lui neihte hi duatna chang kan hriat loh avangin ṭhenkhat phei chu furlai a nih loh chuan lui tih tham pawh a awm tawh lo. Ramngaw kan ṭhiah zel avang leh bawlhhlawh paih kawngah kan fimkhur tawk loh avangin tuihna kan tikangchat zel a. Nakinah chuan hetiang zel a nih chuan kan ram chu ram ro, chenna tlak mang lovah kan siam thuai ang. Kan Sorkarte pawh hian kan rama luite hi enkawl ngun deuhin chei ṭha se la, tourist te tan pawh a tlawh manhla turin siam se tih hi ka lo suangtuah ve ṭhin a ni.

Kan lui neih ve chhun a, nungchate kan tirem zel a, kan lui neih chhunah sangha leh a dangte pawh hmuh tur a awm mang ta lote hi a va pawi em! Bomb leh túr hmangtein sangha kan hrâi a, kan tirem zel a, nungchate tan chenna tlak a awm ta lo a ni. Mipuite hian kan ram hi duat thiam ila, Mizoram lo chu ram dang kan nei lo. Tunah Serluite pawh kan han khuap ve a, a ṭha dawn mange tiin kan lo thlir a, mahse tunah chuan sangha hmuh tur alawi a awm ta lo va; enkawl ṭhat leh chei a hlawh bawk si lo. Kan enkawl ṭhata kan duat phawt chuan a zarzo tur chu keimahni tho kan ni a, kan harh a hun a ni.

Nungcha leh ramngawte hi Pathian thilsiam a ni a. A enkawl a, duattu tur chu keimahni tho kan ni. Christian ram intih hialna hmun si ah, nungchate'n awm ngaihna reng an hre ta lo mai hi kan inenfiah a pawimawh hle. Mizoram ang tluka sik leh sa nuam hi khawvelah a awm bik kher lo vang. Kan ramngaw te, nungchate leh kan lui neihte hi enkawlin duat thiam ila chuan ram nuam lutuk a ni ringawt dawn a ni. Mi ramah te chuan nungcha leh luite an enkawl ṭha em em a, an luituiahte sangha hmuh tur a tam em em. Eikhawp bak tu mahin an man duh lo va, Keini zawng a tichereu zawng zelin kan khawsa a, Zoram thar siam hi chu kan hlawt ngawt ang le!

Zoram tharte hi China, India emaw, sap leh ram dangin an rawn siam dawn lo; keimahni Mizote ngei hian kan siam thei a ni. Pathian thu aṭanga sawi dup dup ringawt a ni lo. A tak ngeia keimah niin kan tih a ngai a ni. Kan Aizawl khawpui chhung kan enkawl dan ringawtah pawh hian kan mizia a lang a ni. Kan ramngaw, thing leh mau leh lui te, kan khawlai leh kawngpuite hi enkawl ṭha ila; ram nuam tak kan siam a ni mai dawn a ni.

- Reuben Lalnunthar Hnamte