Written by
Dr Lalchhuanawma Tochhawng

KUHVA

Kum 2000 zet chu Asia ram hrang hrangah kuhva hi an lo ei tawh ṭhin a. Mi leh sa kan inpawh nasa a, kan inpem thelh nasat hnu hian khawthlang ramah pawh a lar chho zel a. A tlangpuiin sap rama kuhva ei ṭhinte chu India ram aṭanga pem lutte an ni.

India hi kuhva thar tam ber ram a ni lawrlak a, khawvel pumpuia kuhva rah thar zawng zawng zatve aia tam hi India thar chhuah a ni. Karnataka leh Kerala, leh Assam te hi a thar tam ber an ni a; India ram thar chhuah hmun ngaa ṭhena hmun li aia tam an thar chhuak phak hial a ni.

Kuhva hi tum thing (palm tree) chi khat, kung mal din, metre 30 laia sang thei a ni a; ram lum leh hnawng ngeih tak a ni. Arecaceae family-a tel ve, chi hrang hrang sawmnga lai a ni. India hian thar chhuak tam hle mah se India rama awm ṭan a ni lo mai thei; Indonesia leh Malaysia lam aṭanga lo chhuak a ni zawk awm e.

Natna: Kuhva kung hian natna hrang hrang a tuar ve thei. Yellow Leaf disease, Yellow leaf Spot, Anabe, Nut Splitting leh a dang te an ni.

Kuhva leh mihring hriselna: Amahin natna a tuar thei a, mihring taksaah natna a thlen thei a, cancer a thlen thei bawk tih hriat a ni tawh a. An zir chian poh leh a ṭhatlohna an hmu tam a ni ber.

Mahse, khap bur (total prohibition) hi tihdan ṭhaah an ngai lo va; thil sawt lo tak a nih an ring. Khap bur aiin inzirtirna lam uar a, sawrkar policy mumal taka kalpui chi a ni ang. Hnam zia leh kalphung nen a inzawm nghet tawh em em a ni. Vietnam ramah phei chuan inneihna nemnghehnaah hmun pawimawh tak a chang phak hial a ni.

Garg, Chaturvedi, Gupta, S Kumar leh mithiam dangte zirna aṭangin nau pai laia kuhva ei hian pum chhunga naute a nghawng phak tih hriat a ni tawh. Thla kim lova nau piang, nausen zang lutuk leh a dang te a thlen thei.

Taksa hmun hrang hrangah harsatna a thlen thei tih hriat a ni tawh a. Kal, thin leh lung leh chuapah te nghawng ṭha lo a thlen thei bawk.

A ngawl vei theih a ni tih hi nemngheh tawh a ni. Amaha awm, arecoline hi nicotine nen thluaka an hnathawh dan a inang niin he lama zirbingna beitu, Prof Roger L Papke chuan a sawi.

Kuhva ei tam hian kan taksa a khawih nasa hle mai tih Stephen Cox leh Hans Zoellner te zir chhuahna aṭangin a lang baw - lungphu rang lutuk te, blood pressure hniam te, thlan tla buah buah te, lu hai leh nikhaw hre lova awmna te, lung lam ṭhatlohna te leh a dang te a ni.

Kuhva hian kan thisena thlum awm zat a tidanglam a, kuhva ei nasa te hian zunthlum natna (Type 2 Diabetes) an vei sam zawk hle tih hriat a ni. Mipa zinga kuhva ei nasa leh kal (kidney) ṭhat lohna hi inzawm hlein an hre tawh bawk. Thaw-hah vei te, thisen sang nei te, thau lutuk te hian kuhva an tuar bik bawk niin an sawi.

WHO leh FDA leh CDC te hian kuhva rah hi cancer thlen thei a ni tih an puang tawh a. Kum 2003-ah International Agency for Research on Cancer(IARC) chuan kuhva rah hian cancer a thlen ngei a ni tih nemnghehna an hmu bawk. Kum 2009 October ni 30-a ram hrang hrang sawm aṭanga scientist kalkhawm chuan kuhva rah hian cancer a thlen ngei tih an nemnghet a ni.

Mithiamten an zirchiannaah, ka chhung cancer te, chaw kawng cancer te, pumpui cancer te a thlen thei tih a ni a; heng bakah thin cancer leh chuap cancer te, prostate cancer te, chhul cancer te pawh hi thlen theia ngaih a ni.

Ka chhunga natna, cancer ni chiah lo, cancer-a chang thei leukoplakia leh Oral Sub-Mucous Fibrosis (OSMF) te hi kuhva ei avangin a lo awm thei a. Heng natna pahnih hi tihdam a har hle a; OSMF phei hi tihdam theih a ni lo.

Taksa chhunga cancer chi hrang hrang bakah, 'economic cancer' pawh a thlen thei ngei niin a lang.

- Dr Lalchhuanawma Tochhawng