Written by
- Joel Lalbiakkima
NATIONAL TECHNOLOGY DAY 2020
“A khawl ringawt pawh hian thil thar hmuh chhuahna remchang min siamsak a ni” tiin khawvela scientific research project lian leh man tam ber Large Hadron Collider (LHC)-a scientist pakhat chuan a sawi a. Hei hian technology ṭhain awlsamna leh remchanna a siam nasatzia a tichiang hle awm e.
Vawiin May ni 11 hi India ram tan, National Technology Day a ni. Kum dangah chuan technology lama hmasawnna te tarlangin India ram hmun hrang hrangah a lawmna buatsaih a ni ṭhin a, kuminah erawh chuan Covid-19 vangin chutiang hun chu kan hmang thei dawn lo niin a lang. Kum 1998 May ni 11 khan Rajasthan-a Indian Army Pokhran Test Range-ah India nuclear missile hmasa ber, Shakti-1 chu hlawhtling taka enchhin a ni a, heta an hotupa ber chu ‘Mipuite President’ tia kan hriat lar, Dr. APJ Abdul Kalam kha a ni (muangin chawl se). Nuclear missile enchhin a nih aṭanga ni hnih hnuah nuclear ralthuam dang pahnih chu hlawhtling taka enchhin a ni leh a. A huna laia India Prime Minister Atal Bihari Vajpayee khan India ram chu nuclear ralthuam nei (nuclear state) ah puangin khawvelah a parukna kan lo ni ve ta a ni. (a hmasa pangate chu - US, Russia, UK, France leh China)
Tunlaia ram changkang leh hausate inelna ber chu technology neih ṭhatah a ni. Technology nei ṭha apiangin khawvel an thunun zel mai dawn niin a lang. India ram ngei pawhin technology ṭha leh changtlung neih kawngah nasa taka hma lain hmalam a pan ve zel a, a ber ni lo mah ila kawng tam takah a ṭha pawl kan ni ve reng a, a chunga kan sawi ang khian nuclear leh space lamah phei chuan tlar hma berah bawp khawkherhin kan ṭhu ve vang thei a ni.
Nikum mai khan thla (moon) leilung zir chian tumin Chandrayan project chu nasa taka kalpui a ni a, vanduaithlak tak maiin a zir chiangtu tur khawl ber chuan a zinkawngah harsatna tawkin a tum a hlen thei ta lo a nih kha. Khatianga zawi leh muang raiha thla leilung rah (soft landing) kha khawvelah ram pathum (Russia, US leh China) chauhin an la tihlawhtling thei a, a palina kan nihna tur chu sarah a zam ral ta phawt mai. Chuti chung chuan, a project hautakzia leh chumi atana sum sen te ngaihtuahin, khawvelin India a fak a, a thiamna a hmuh hmaih lo. Engineering leh Medical lamah te, science peng hrang hranga technology thar din chhuah kawngah pawh India hian tha thlah loin hma a la mek a, ram pawna thawk tur mithiam thawn chhuah kawngah phei chuan a thawh hlawk ber pawl kan ni reng awm e.
Technology leh Covid-19
Tunlaiah chuan eng pawh sawi ila Covid-19 sawi kai zel a ngai a nih ber mai hi! India ramah hian Science & Technology hmasawnna ngaihtuah turin sorkar department, Autonomous Body, Science NGO leh private company engemaw zat a awm a. Chungte chuan Covid-19 do nan mahni zawn ṭheuhah nasa takin hma an la a, chung zingah chuan Indian Council of Medical Research (ICMR) hi a hmatawnga ding, kan thu lakna, inkaihhruaina siamtu leh kan rawn ber a ni awm e. Tun hnaiah testing kit ṭha tawk lo hmun dang aṭanga lei avangin buaina neuh neuh a awm a, khawvel ram dangte pawhin hemi chungchangah hian buaina an tawk nasa hle.
ICMR hian ram chhung leh pawnah testing kit maktaduai tel leina tur tender a tihchhuah laiin nuai tlem te chauha nei thei a, chung zinga engemaw zat chu a hman tlak lo zui bawk nen, endikna kalpui kawngah kan ṭuan a fum ta viau a ni. Mihring awm zat aṭanga chhut phei chuan khawvel ram hrang hrang zingah a endik tam lo berte zinga mi kan ni awm e. Tunah hian mi 1000 zelah mi pakhat pawh test an ni lo a, endikna lamah kan chak tawk loh avang hian kan dinhmun dik tak pawh hi kan inhre hlei thei lo a ni ber mai.
DST, GoI hnuaiah hian Scientific Research & Development lam khawih turin institute eng emaw zat din a ni a, chung zinga a hlawm lian ber chu Council of Scientific & Industrial Research (CSIR) niin state hrang hrangah laboratory dinin, zirbingna peng hrang hrang neiin hna an thawk a. Chung CSIR lab zinga pakhat, Delhi-a inkulh CSIR-Institute of Genomics and Integrative Biology (IGIB) chuan Covid-19 testing kit, Feluda an siam chhuak a, TATA Group nen ṭangkawpin May thla tawp lamah hi chuan hman theih tura chhawp chhuah hman beisei a ni. Chutiangin sorkar leh private laboratory hrang hrangte pawhin technology thar siam chhuah tumin hma an la mek a, ṭha zawk leh man tlawm zawk a lo chhuah zel pawh a beiseiawm.
Covid-19 endikna leh a damdawi tur zawn kawngah nasa takin hma lak a ni a. Chumi bakah chuan a dona kawnga ṭangkai tur technology siam kawngah theihtawp chhuah mek a ni bawk. Chumi atana India rama hmalakna ṭhenkhat han tarlang ila.
Pindan tihthianghlimna: Hei hi a hmingah Scitech Airon an vuah a, Pune-a company pakhat JClean Weather Technologies te siam a ni. He khawl hian boruakah thil fang te reuh te te (ions) a phuh chhuak a, chung ions te chu room chhunga natna hrik leh boruak ṭha lo dangte nen an inchawhpawlh a, chemical reaction an siam hnuah natna hrikte chu a tithi (inactive) ta ṭhin a ni. He khawl hi tam zawk siam chhuah nan DST, GoI chuan cheng vaibelchhe khat a pe a, damdawi in, quarantine centre leh Covid puala hmun buatsaihah te a ṭangkai hle ang.
Hmai kawr thuam belh (coating): Hmai kawr tlo, him leh hman rei theih zawk duang chhuak turin IIT Kanpur lama mithiamten nasa takin hma an la a. Tuna hmai kawr leh himna dang (kutkawr, PPE, etc) kan hman lai ang hi hmanraw dang hmangin an han thuam belh (coat) ang a, chu chuan natna hrik leh boruak ṭha lo dang lakah nasa zawkin a venghim ang a, a tloin a daih rei zawk bawk dawn a ni.
Zu tel lo himna dawi (non-alcoholic sanitizer): Kut tihfaina atana kan hman, hand sanitizer hi zu (alcohol) hmanga siam a ni tlangpui. DST, GoI leh DBT, GoI te nen ṭangkawpin company pakhat Weinnovate Biosolutions te chuan alcohol tel lo hand sanitizer siamin, hemi atan hian silver leh tui an hmang a, an technology hi NanoAgCide tiin a hming an vuah a ni. Laboratory-ah en enchhin hnuin test license pawh pek an ni tawh a, nitin litre 200 tal siam chhuah tumin hma an la mek a ni.
Khung hrante hnuchhuina (Tracking app): ‘An khung hran khan thu a zawm duh lo a, a lo leng chhuak leh alawm mawle’ tih thawm hi hriat tur a awm fo mai. IIT Roorkee-a an Professor pakhat chuan Covid-19 kai leh rinhlelh, khung hrante awmna chin chhui zuina tur mobile app a siam a. Hemi hmang hian an awmna chin awlsam taka hriat theih a ni dawn. Internet signal awm ṭhat lohna hmunah pawh SMS hmangin thuneitu hnenah hriattirna a thawn zung zung thei dawn a ni. Thu awih hi a him a, him hi hlimna a ni.
IISC lama mithiamte pawhin GoCoronaGo app an siam a. He app hian Covid vei emaw rinhlelh emaw nena lo inhnaih/ inkalpawh an awm em tih a chhui theih dawn a ni.
Hriat chian lehzual ka duh: Covid-19 natna thlentu corona virus (SARS-COV-2) hi khawvelin a hmelhriat thar a ni a, zir chiang chunga beih let a ngaih vangin a dona kawngah te, invenna damdawi hmuh chhuah kawngah te chak taka hma lak a har a. Hetianga a chanchin zirchianna hi genome sequencing an ti. CSIR hnuaia lab pahnih, Centre for Cellular and Molecular Biology (CCMB), Hyderabad leh Institute of Genomics and Integrative Biology (IGIB), New Delhi te chuan zirchianna hi an kalpui mek a, ‘min hriat ang hian ka la hria ang’ tiin theihtawp an chhuah mek a ni.
Sawi sen a ni lo a. Mi inphal leh a ngaihna hriaten face mask, hand sanitizer leh Personal Protective Equipment (PPE) an siam mek zel a, damlote hman tur ventilator pawh chi hrang hrang siam chhuah reng a ni. Central sorkara department hrang hrangin Covid-19 do nana mithiamte hman turin sum tam tak a theh chhuak a, hei hian mithiamte nasa takin a pui mek a ni.
Covid19 bei let tur hian kil hrang hrangah, hmanraw ṭangkai siam chhuah tumin mi tam takin hma an la a, chutianga hma la thei leh a ngaihna hriate hnena hnathawhna tur sum leh pai pek a, hun leh hmun remchang siamsak zel hi a pawimawh hle a ni. National Technology Day chibai u le.
(Lamtawi hmante:
DST- Department of Science &
Technology, GoI – Govt. of India
DBT – Department of Biotechnology)