Kan education system hi...

Kan vei a, kan sawi a, a chang leh kan ang vak a, kawng te hial zawhin zirna kaihhnawih ve lem lo te thlengin kan tawrhtir a. Kan system dik lo hi keimahniah bulṭana siam ṭhat tum reng kan awm si lo. Sawi ringawt a, engmah a taka ti chuang lo te kan ni ber. Kan lalte lah chu kan kawngpui chhiat ang ang hian an chhia ni mai hian a lang hial mai. Second entry luh dawna ruaia zirlaibu dawng kim chauh te an la awm zui leh ta nghal a. Neutral taka ram hmangaih, zirna vei si tan chuan tuna kan education system hi chu mangchhia a ni mangchhia!

Eng vanga he ti ema sorkar zirna in hi chhe ta nge a nih ang a, sorkar sikula lut tura kan fate duh lo va fee awmna zawk lam pan ta sup sup nge kan nih? Kan rilru hian zirna in ṭha zawk na na na chu senso awm mah se kan duh zawk tihna a ni mai. Chuti a nih si chuan sum tam tak luanraltir a, result ṭha awm ngai chuang si lo sorkar sikul awm ve reng hi eng nge a ṭulna? Thingtlang lam mi tan chuan sorkar sikul hi mamawh tak tak chu a la ni ngei mai.

Amaherawhchu, khawpuiah hian a bikin elementary chinah phei chuan eng nge sorkar sikul hi kan mamawh viauna le? Fee nei thei ngang lo nu leh pa te an fate fee tumsak hi, result ṭha pe thei lo zirtirtu za tam sum pek reng ai chuan sorkar tan pawh a sawngsawhlawt zawk hial ta ve ang!

Tum bulbal tak nei lo Mizo ṭhalaiten lehkha kan zir dual dual a, sikul ṭha tak, zirtirtu leh a zirna in pawh ṭha tak, khuahkhirhna ṭha tak awmna sikula luh hi kan tum ber a ni der si lo. Chu ai chuan hlawh tam tak awmna, result ṭha lungkham lem lo, hahdam, chawlh lak leh sikul tlai pawh inthlahrunawm lem loa zirtirtu nih kan tum! Tuna kan system thar ve deuh roha, “A ṭe-a training kher” an phut ta hi thil lawmawm tak chu a ni phawt mai a. Chutih rualin kan va chawr chhuahna tur ber sorkar sikul te kal phung hi, sorkar sikul nih dan tur ni a kan hriat tlat awm dan hi chu a lungchhiatthlak tak zet a ni.

Zirtirtu training-naah chuan zirlaiin a mamawh tur te, zirtirtu ṭha awm dan tur te chu zir loh a lawi a awm lo hial emaw tih tur a nih laiin, kan sorkar sikulte erawh chuan ṭhat lam a pan hleithei chuang si lo. A chhan bulpui, a kaikuang zawng chhuak tur leh bul ṭan tur chuan kan inngai lo vek thung si. Zirtirtu ṭhenkhat chuan an hlawh hi tam an ti a, an thiamna leh thawh dan an en chet chet hian phu lo ve deuh chu an inti fo! Amaherawhchu, hlawh pun thawm a rik chuan ṭawng chhuak duh miah loin kan lo amen pui thei zel tho si.

Ministry hmasa leh tuna eptu lam hian, tun sorkar ai chuan zirna in hi hmangaih zawkin an inhria a, an thawh dan en chuan a awm ang viau mai. Mahse, han ngaihtuah chiang ila, private sikul aṭanga sorkara hlankai chur chur hi kan ṭhatpui ber em? Sorkar sum luanraltirna a ni mai lo em ni? Hei ringawt hi zirna hmangaihna a ni ber chuan a lang lo. Chutiang chiah chuan, luhlul chhuah a, ṭul lova sorkar sum cheng nuai sing chuang khawhral chung a, hlankaina tur sum a awm lo tih hi zirna hmakhua ngaihna pawh a ni chuang lo. A bul ber chu, kan hotupa ṭawngkam hawhin, “Zirna in hi a zung chawpa pawh chhuah a, uluk taka leiṭha nena kan phun ṭhat a ṭul tak zet a ni.” Khua kan la tlai chhe lo ve.

Thingtlang nu leh pa harsatna tam ber chu, an khuaah zirna in ṭha zawk private/ kohhran sikul awm mah se, fee a ni an harsat ni. Amaherawhchu, neih thinglungkhawng tak meuh meuha kaltir hram duh hi a tam zawk an ni zel tho. An fate luhna atana an awh miah loh sorkar sikula thawkho lah chu rawngbawltu lawk fe fe an lo ni a, khawtlanga mi zahawma ngaih an lo ni a, an rawngbawlna ber an sikula zirlaiten result nei ṭha lem lo mah se, an zak chuang tlat lo! Khawtlang leh kohhrana a rawngbawlna hian, a hna ber chhe tak chu khuh mawi theih a inring a ni mahna le.

Tun hnai lawk Middle School Head­master post tharah khan, Headmaster kai sang tur mi 59 zinga 27 chiahin an awmna hmun tur an pan duh a ni awm a. Kal duh ta chuang lo-ho kha zirlaiten an mamawh em avang te, a awmna hmuna a hnathawh ṭhat em em avanga ui beh pawh an ni chuangin a rinawm si lo. Thingtlang sorkar sikula naupang za rual dawn zirtirtu pathum pali vel lekin an han zirtir ve

ṭang ṭang a, nilengin tumah class awl lova an phet vuk vuk laiin, khawpui lama kan hotute lah chuan lo ral thlirin “world class education kalpui tumin ṭan an lo la a!” ti tak tak chuang si loa mawi leh ropui em em a thu sawi hi an zak chuang der si lo.

CCE...

Kalphung hi dik se chuan maw, developed coutries tih dan entawna thil tih hi chu a chhe ngai lo. Mahse tunah chuan developing countries chhunga chawmhlawm state hian lem kan chang a ni tih reng kan hre si lo. Kan kalpui dan hi chu, silipar bun chunga coat (suit) ha ang chauh kan ni. A hre ber chu kan ni hauh lo ang a, mahse maw; kan entawn te hi chuan ratio dik takin, zirtirtu pakhatin zirlai chumi khami zat chu a enkawl tur a ni tiin (e.g. 1:5/1:4/1:6) zirtirtuin zirlai an enkawl a. Zirlai naupang kha exam lo pawh ni se kum khata a thiam tura bituk chu a thiamtir em em zel tho.

Keini ve hi, fiamthua an sawi hi tak tak “Sikul bang an rawn pet dek dek tawh chuan failed theih loh!” a va han hahthlak tak! A hnathawka zawkte hlau em em reng mai sorkar lah hian, khawpui aṭanga thingtlanga a sawn hmak hmak ngam hma chu CCE hi kan ṭhatpui ve ngai lo ang. Khawpuiah chuan ratio pangngai tak hian a kalpui ve theih mahna. Mahse thingtlangah ratio 1:20/25/30 te hial nihna a awm nawk mai si a, sorkar sikul ṭheuh ṭheuh, result lah a chhe tlang pet pet reng tho mai si a...

Central Service kan kang chat har te hi a mak ngawt zawk asin!

Kan education system thlir hian, tuna kan buaipui em em mai UPSC exam lama kan tling thei ta reng reng lo te hi a mak viau zawk lo`ng maw?! Sorkarin sum tam tak senga MYC hmalakna a kalpui hi a

ṭhat viau rualin, a lerah kan ṭhuai leh dawn niin a lang. A bulṭhut kan siam fel hmasak loh chuan sum leh hun khawhralna mai mai a ni leh ang. A negative zawngin han thlir leh lawk ila. Zirlai hrethiam ngei chung hian pawl engzat hi nge kan bah liam tawh loh? Sap ṭawng ngaisang, thiam chuang lo, hrethiam tak tak chuang lo, mahni hnam ṭawng pawh ziak dik hleithei chuang si loin kan graduate dual dual a, hna a vang kan ti a, lehkha thiam anga lang, chhawr tlak si lo kan in sulpel ta nawk nawk a nih ber mai hi.

Tu kan sawi bikna mah ni lo hian, kan sorkar kal danah hi chuan IAS nih ai chuan MCS nih hi chuan nuam veng veng tur tak chu a ni! A chhan maw? A status san lama chu a enga pawh chu lo ni se, IAS niha India ram khawi khawi emawa post kual reng nih ai chuan, mahni khawtual leh pianna ram ngeia, khawiah pawh mai VIP lena len theih chu thil chakawm tak a ni zawk tlat! Kan khawtlang boruak leh sorkar hnathawh kan hlutzia leh hna sang vuante kan en dan zawng zawng nen hi chuan, hriat loh rama kawi kawi ai chuan, kan mi te zaha an kianga khawsak reng ringawt pawh hi thlakhlelh fe tham chu a ni hrim hrim mai. Kan kal sual tih hi chu pawm a hun ta!

Zirtirtu ni tura zirna in chu a ṭha... mahse

Zirtirtu kan dem ngawr ngawrna lam a ni lo. System dik lo kan sawi mek hi hre nawn leh ila a ṭha awm e. Zirtirtu ni tura training chhuak meuh te chuan, zirtirtu ni tura an zirna hi an sawisel viauin a rinawm lo. Mahni chhia leh ṭha hriatna nen, an zirna dawn zawng zawng nena ṭangkawp chuan zirna in heti zat awm hi chu tiṭha thei tur chu an ni tawh.

Hmanni deuha thingtlang khaw pakhata zirtirtu indaih loin an hlawh aṭanga zirtirtu dang an lak belh thawm hriat a nawmzia kha. Anni kha chuan an hna kha rawngbawlnaah an ngai chiang a, thil ṭha chu midang tih turah ni loin, anmahniah an tan chiang a ni. Hei hi a ni kan sawi tum ber pakhat chu, kan zirna leh thiamna hi chuan thil ṭha hi kawng tam takah a phu reng a, tih dan tur pawh kan hre reng. Mahse, keimahniah bul kan ṭan ngam ṭhin lo hi a ni kan ṭhanmawhbawk chu! Thil ṭha kan duhna avanga huat hi vawikhat chauh pawh hlawh ngam ila chu a chanve chu kan ṭha duak tawh ang.

A tawp berah chuan sorkar hna thawk zawng zawng hmer zawngin thu tlip ta ila. Khawtlang leh Kohhran tana kan rawngbawlna ai hian, kan rawngbawlna tak tak zawk tur chu ei kan hmuhna leh kan duha kan dil sorkar hna hi a nih si chuan, ṭha takin kan thawk mai tur a ni dawn lo em ni? Hman lo chung chung hian em ni sorkar hna hi kan thawh?

- RsZuala Renthlei, IASE/I Semester