Nungchate leh thlai in mamawh tawnna
Thilsiamte hi inthlah pung z>l t<ra ruahman an ni a, chu chu an pianpui hriatnaah a intuh nghet tlat a ni. Thl^ite chu nungchate angin an duh duhnaah an v^k kual ve thei lova, leia zung k^i tlat an nih avangin. Rah an chhuah theih n^n leh an chi theh darh n^n nungchate an mamawh a.
A hmasain an p^r chh<nga a pa chi leh a nu chi awm chu an inchh<n fin (fertilize) theih n^n khuai, ph>ngphehlep, sava leh rannung dangte an mamawh a; an ei at^n p^rz< thlum tak an siamsak a. Ch<ng p^rz< an tlan pah chuan h>ng nungchate hian a pa chi leh nu chi (pollen) te chu dah finin, rah chhuah thei t<rin an buatsaih a lo ni. Chumi hnuah pawh chuan an chi thehdarh t<rin nungchate bawk an mamawh. An chi chu eit<r tui taka tuamin nungchate t^na chaw ṭha leh tui tak ni t<rin ruahman a ni.
Nungchaten hetia thlai rah an ei hian, a tam z^wk chuan a chi/ a mu chu an dawlh tel mai ṭhin a. Rannung kawchh<ng lum ṭha tak mai chuan thlai chi chu ṭiak thei turin a lo buatsaih a, rannung >k a thlai mu/ chi hi chu a ṭiak ṭha duh b$k >m >m r>ng a ni. S^pthei pawh hi ‘seed bed’ ah chuan k<i ṭiah a harsat viau l^iin, >k chhuah ngei mai chu a ṭo ngei ngei tih theih a ni.
Scientist ho pawhin thlai chi ṭhenkhat hi chu ramsa/ sava in an ei phawt a, an >k chhuah leh loh chuan a ṭiak thei miah lo an tih chu! Tin, thehlei (squirrel) ho hian thlai rah mu/ chi hi an ei ve thung a, an ei tawh chu an seh sawm a, an pai ṭawih vek avangin ṭiak leh rah t<r a awm ngai lo. Mahse mak tak maiin thehlei ho hian an ei t<r hi chh>k kh^wlin, hmun hrang hranga ph<m an ch$ng a, tam tak hi an theihnghilh zui a, ch<ng chu an lo ṭiak ta thin a ni.
Ka ngaihd^n chuan, hei hi thehleite theihnghilh hr^t (forgetfulness) vang ni lovin, thilsiam kalhmang zuia, thlai chi thehdarhna kawnga an thawh ve tura khuanu ruahmanna awm sa kha ni maiin ka ngai. He nungch^ leh thlai inthlun zawmnaah hian thil chhinchhiah tl^k tak tak a awm a, chung z$nga ṭhenkhatte chu han sawi leh ila:-
(i) Thlai inthlahchh^wnna leh chi thehdarhnaah nungch^ten an pui a, thlaiten nungch^te chaw eitur an siamsak ve thung.
(ii) Nungch^ten an ei thlai chite chu an ṭiah
ṭhat duh bik bak ah, >k aṭanga lo ṭo thlai te t^n chuan nungch^te >k chu leiṭha (organic manure), anmahni ch^wmtu t<r a lo ni ngh^l a; zung an kaih a, lei chh<ngril leh z^u z^wk aṭanga chaw an l^k theih hm^ zawnga lo ch^wmtu t<r a ni. (Hei hi naus>nin a chaw t<r pangngai a ei theih hm^ a hnutetui chu chaw b>ra a hmang ṭhin n>n pawh a inz<l hl>).
(iii) Thlai rahte hi nungch^te ei lohvin leiah tla ta ringawt se, fanghmir, tlumpi leh rannung dangten a mu chawpin an ei duh khawp mai a; chuti a nih chuan ṭiah ngaihna a awm lo. Ek-a thlai chi inph<m hi chu a pawnl^ng thlum leh h^ng ṭha zawng zawng a bo tawh av^ngin rannung ho pawhin an ei meuh lova, an ṭiak duh b$k bawk kan tih tawh kha.
(iv) Thlai chite hi, nungch^te ei lohvin leia tla ringawt in lo ṭiak ta pawh ni se, a k<ngpuiin a d$p tlat a, an puitling tak tak thei ṭh$n lo. Nangch^te ei erawh chu hmun hrang hrangah putdarh an ni a, hmun th^wl leh thawveng z^wkah an inthlahpun theih phah ṭhin a lo ni.
He inpuihtawnna (mutually beneficial relationship) aṭanga ngaihd^n thar pakhat ka neih t^k chu hei hi a ni: “nungch^ten an p^i ṭawih theih hauh loh t<r thlai mu/chi an dawlh tel ṭhin hi, thlai chauhvin ṭangkaipui lovin, nungch^te ngei pawhin eng emaw kawng talin an ṭhatpui ve tho tur a ni” tih hi a ni.
Chu chu a nih theih d^n hetiang hian ka ngaihtuah zui a: Thlai ring t<ra siam hote (mihring te pawh) hian r$l sei tak kan nei ṭheuh a, nasa takin a kual k^wi v>l bawk a. Kan thil eite hi kan pumpuiin a lo paiṭawih hnu phei chuan chirh diak emaw, chhangphut hmehk^wi emaw ang deuh an lo ni. Kan r$l sei leh kualk^wi nasa tak an paltlang chh<ng hian heng thlai chi/mu te hian ke (wheel) ang deuhvin an ṭanpui a lo ni.
H>ng kan chaw p^iṭawih tawh, a ṭhatna pawh kan taksain a h$p zawh tawhte hi chu r$l chh<nga ch^mb^ng reng lova, taksa an chhuahsan thuai hi a ṭha a ni. Hemi kawngah hian h>ng thlai mu/ chite hi an ṭangkaiin, >k pawh an tiawlsam thei hle.
Chuvangin, mihringte pawh hian kan thlai rah eite hi, mu lian lutuk an nih loh chuan, a mu nen lem ve ta ila kan ṭhatpui ngei ka ring ta a ni. Kum engemaw z^t chu hetiang hian ka lo ti tawh a, a zawngchhang tl^k hlein ka hria a, ka recommend nghal bawk a ni.
Han ngaihtuah chian chuan, thilsiam z$ngah hian mihringte hi d^ikal/ inthiar rei ber kan niin a lang a. Eng nge a chhan ni ang? Kan khawsak d^n, kan 'ei leh in' te hi thilsiam kalhmang n>n a inpersan nasat t^k vang ni berin a lang.
- Lalthara, IAS (Rtd), Kohima