KHAWIZU ṬHATNA
A KAMKEUNA
Kan Pi leh Pute hun aṭang rengin Mizote hian Khuai hi kan làwmin kan ngaina hle a niang, Khuai lak chanchin te, Khuai sehhlum chanchinte sawi tur kan hre nawk thin. Tun thleng hian thingtlang lamah chuan Khuai lak chanchin hi hahipa an sawi thin leh titi tui tak a la ni che u. Nungcha humhalhtute tan phei chuan an huatthlalaawm duh phian mai thei. Mahse, Khuaino hi a tuiin chawhmeh tha tak a ni ve miau a; han inkhapbeh chiam ngaihna a awm meuh lo niin a lang.
Khuai hi chi hrang tam tak a awm, a chi hrang kan chhui hman lo vang. Tun ṭum atan chuan a awlsam zawngin chi hnihah ṭhen ila a tawk mai awm e. Chu'ngte chu Zu nei chi leh Zu nei lo chite an ni. Tun ṭuma kan chhui tur hi chu Zu nei chi bik a ni. Khuai; zu nei chite hian ramhnuaia pangpar leh thing/thei par leh rah aṭangtein chaw an zawngin an lakhawm ṭhin a; chu'ng aṭangte chuan Zu an siam ṭhin; an zu hi a thlumin a hrisel êm em a; hman lai (ancient civilization) aṭang tawhin Grik mifingte pawh khan a ṭhatzia an hriat avangin damdawi chi hrang hrang atan an lo hmang tawh ṭhin; dam reina atan pawh a ṭha hle niin an sawi bawk ṭhin. Bible-a kan hmuh danin Johana khan chaw atan Khawizu a ring tih kan hria. Tar chak tawh lo tan te, naupang ṭhang lai tan te, taksa rim lutuk leh inbûk tawk lo tante leh kawng tam tak atan a ṭha em em a ni. Khuai zu nei chiah pawh chi hrang hrang a awm a; mahse, Khawizu a nih phawt chuan eng khuai aṭanga lak pawh ni se a ṭha vek a; a ṭhat dan leh taksaa a thawh dan pawh a inang tlangpui bawk. Chuvangin, Hriselna atana Khawizu ṭhatna Mizo mipuite’n kan hriat theih nan hetiang hian I han bel chiang teh ang. Ngun takin chhiar la, a taka nunpui tum tlat ang che.
*1.Cancer leh lungna a veng:*
Khawizuah hian flavonoids leh antioxidants a tam avangin Cancer natna leh lung natna a veng thei a; damdawi atana ei fo a ṭha. Cancer vei mekte chau lutuk tur ven nan Thakthing dip (powder) thirfiante khat leh khawizu thirfiante khat chawhpawlh ni tin zing leh tlaiah ei ṭhin a ṭha hle.
*2. Pumpui Ulcer leh kawpuar a veng:*
Mithiamte’n tunhnai maia an hmuhchhuah danin Khawizu hian pumpui ulcer leh kawpuar pum nuam lo leh ulcer hrik nei chite thlengin a veng thei a, chuvangin ulcer nei tan damdawia hman chi tak a ni. Sakuh pumpui rep meia hem hmin nena chawhpawlha eiin Ulcer damdawi ṭha tak a ni lehzual.
*3. Natna hrik leh hmuar a veng:*
Peter Molan, director, Honey Research Unit, University of Waikato-New Zealand-in a sawi danin Khawizu hi natna hrik te tak te te bacteria kan tih leh thil hmuar vengtu atan a ṭha hle. A chhan chu Khuai hian dawi/chawl chi khat (enzyme) ṭha tak a pai a; chu chuan boruak zang ber chi (hydrogen peroxide) a siam a, natna hrik thattu ṭha tak a niin hmuar a venghim tlat bawk a ni.
*4. Taksa chakna siamtu*
Hman lai ata tawh Khawizu hi infiammite’n an taksa tihchak thar leh nana hmanraw ṭha berah ngaiin Theipui rah repro/phoro nen an ei pawlh ṭhin. Tun thleng hian mithiamte chuan Khawizu hi taksa chau tihchak thar leh nan thil thlum dangte aia thawk chak ber berah ngaiin infiammite’n ei ṭhin se ṭha berah an ngai. Tin, kum upa tawh leh tar chak lo tan pawh intihchak thar leh nan ei fo a ṭha hle.
*5. Khuh leh Hrawk za a tireh:*
Khawizu hian Hrawk za leh Hrawk thak te, zan mutnaa khuh vak vak ṭhinte a tireh thei a; muhil ṭha thei lo tan pawh mut a titui thei bawk. Mutchhuahna damdawi ei vak vak aiin Khawizu thirfiante khat ei a ṭha zawk. Mithiamte’n Naupang 110 laia hlawhtling taka an enchhin hnuah a ṭhatna hi a taka hmuhchhuah a ni.
*6. Hriselna Bul pangate (5 elements) tan:*
Khawizu hi Kum 4000 kal ta aṭang khan Ayurvedic medicine ṭha ber atan India-ah chuan hman a lo ni tawh a. Mihring pian ṭo ṭha lo; taksa inbuk tawk lo (Imbalance) siam ṭhat leh nan an hmang ṭangkai hle. Rihna hloh (weight loss) atan leh mit khaw hmuh fiah lote thlengin a ṭanpui thei a; Pa thei lo (zang zaw) kan tih leh baw/chi tla hma lutuk turte a veng a, Zunkawng fel loh avanga zun ṭhat theih lohte leh thawhchham (asthma), kawṭhalo, luhai leh luakchhuak thlengin a vengin a tidam thei.
*7. Thisen thlum a thunun thei:*
Khawizu hi thlum hle mah se, Chini pangngai (white sugar) leh naupang lawm sweet leh Kurtaia thil thlum awm ang a ni ve hauh lo. A thlum em avangin mi ṭhenkhatte’n an ṭihkhai deuh ṭhin a; mahse, Thisen thlum/zunthlum vei leh thisen sang neite tan thisen kal (blood circulation) leh thisen thlum kal vel siamṭhatna (sugar regulation) atan a ṭha em em zawk a, damlo chu chakna a pe thar thei a ni.
*8. Hliam leh kâng damdawi*
Khawizu hi sulfadiazine nena chawhpawlhin hliam leh kang damdawi atan a ṭha hle a; tunhma aṭangin pem leh hliam damdawi atan an lo hmang uar ṭhin hle tawh ṭhin. Amah lawng ringawt pawh hi hliam leh pemah hnawih a ṭha a, intihkan palhahte pawh hnawih nghal vat zel a ṭha hle. Pema natna hrik awm tur a vengin a tihlum thei a ni.
*9. Natna vengtu;*
Khawizu chi hrang hrang hian bacteria chi hrang hrang a nei ṭha êm êm a, a tlangpuiin lactobacilli lam chi paruk (6) leh bifidobacteria lam chi pali (4) a ken tel avangin natna chi hrang hrang laka invenna damdawi ṭha tak nia ngaih a ni. Chuvangin, Khawizu hi ei fo a pawimawh.
*10. Vun a tinalh thei:*
Khawizu hi anti-bacteria ṭha tak a nih avangin vun natna avanga vun thak leh bacteria chi hrang avanga vun tikhaw lo theitu laka vengtu damdawi ṭha tak a nih avangin taksa, pumah leh hmaiahte chulh fo a ṭha. Miss Universe leh model piannalh leh hmeltha tak takte pawh hian Khawizu hi vun tihnalh nan an hmang uar hle.
*11. Chhul chak lo tan:*
Khawizu hi Mualhawih pil nena chum pawlha a tui in ṭhin hi hmeichhe chhul chak lo leh thi nei ṭha thei lote tan damdawi ṭha tak a nih avangin hetiang lama harsatna neite tan damdawi atan a ṭangkai hle.
*12. Mitliam/thinlian damdawi:*
Champara tui leh khawizu chawh-pawlh in hi Mitliam/thinlian enkawl nan damdawi ṭha tak a ni. Zingkarah leh tlaiah emaw rialno chanve tal in ṭhin a ṭha.
*13. Tisa chakna tipungtu:*
Hmeichhia leh mipa tan tisa châkna (Sex feeling) tlachhamte tan Sunhlu tui fir leh Khawizu chawhpawlh hi inpàwl hma darkar khat la awmah, rialno khat tal in ṭhin a ṭha hle a, tisa châkna a tithothang ṭha hle.
*14. Rulhlut kawm damdawi:*
Lakhuih thei tui fir leh khawizu chawhpawlh hi naupang rulhlut kawm pai enkawl nan a ṭha a, kaw ruah laiin lakhuihthei tui fir rialno chanveah khawizu thirfiante khat chawhpawlha intir ṭhin hian rulhlut kawm a titla theia ngaih a ni.
*15. Hritlang awmna damdawi:*
Eucalyptus hriak leh khawizu chawhpawlh in ṭhin hi hritlang awmna tan damdawi ṭha tak a ni a; hritlang khuh leh hrawk thip atan chuan khawizu thirfiante khatah lawngpar mum 1, Elaichi mum 1, purunvar mum 1 leh sawhthing kutzungpui tia densawma chawhpawlhin ei ṭhin a ṭha.
*A TLÃNGKAWMNA;*
Heng bak pawh hi Khawizu ṭhatna sawi tur tam tak a la awm thei. Tarlan vek sen a ni lo. A pawimawh ber chu engkim a hun taka tih hi a ni. Vawi hnih khat lek enchhin nana tiha tawpsan leh daih ṭhin hi damna a tling thei lo. Damdawi pangngai (Alopathy) pawh ni se, Daktawrin ei tawk tura a chawh leh ei zat tur hun chhung leh a hunbi thlap thlapa ei a nih loh chuan natnain a dampui tak tak thei lo. A tlangpuiin Mizote hi hunbi neia thiltih thiam lo leh hrehawm ti tlat ṭhin kan nih avangin damdawi ei ṭhat loh avanga natna thihpui kher lem loh chi pawh an thihpui fo mai. Ngawr (TB) vei tam tak an dam harna chhan leh thihpui lo tur tam takin an thihpui fona chhan pawh hi a hun takah leh ei hun chhung tura tih damdawi an ei ṭhat duh loh vang a ni chawk. Chuvangin, Khawizu pawh damdawia hman a nih dawn chuan a hun takah ei a; ei zat tur pawh a tawk hriat a ṭha hle. Vawi khata ei tawk lama kawk lo. Ni tin Zingah leh zan mut dawnah Thirfiante khat ei mai ṭhin a ṭha. A thlum tui tih vanga vawi khata cold drink anga in ṭeuh chi a ni lo tih hriat reng a ṭha.
A tawp berah chuan Khawizu hi ṭha hle mah se, Khawizu lem siam chawp leh tihdanglam (modified) a tam êm avangin kei ngei pawhin vawi hnih ka lei sual tawh a; a zuartu lah Pitar insawi khawngaihthlak thiam tak a ni a; a dik lo tih ka hriat hnu erawh chuan a tlai tawh si! Chuvangin, Khawizu lem lei lo turin fimkhur hle a ngai. Khawizu dik tak chauh damdawi atan hmang la, a lem a nih chuan a chunga a ṭhatna tarlanahte khian awmzia a nei lo tih hriat a ṭha. Khawizu dik tak chu kum sawm pawh dah ṭha ila a ngai rengin a awm thei a, a khâwn khawng uaih ve ngai lo. Khawizu dik tak i lei duh a nih chuan Khuai khawitute pan mai la, ramhnuai aṭanga an lak i hmuh theih phei chuan a rintlak lehzual ang.
- Dr. C. Lalrampana