ZOṬAWNG THU NAWI 6

Pawl 5 zirlai Mizo subject-ah ‘puan chi hrang hrang lem’ an dah a, Mizo ‘puandum’ hi ‘pawn dum’ tiin an dah tlawng mai a, a ṭha lo hle mai. Zirlai bu siamtute hi an fimkhur a ṭul hle.

Eng tik kum nge ka sawi thei lo a, a thuphunga sawi thei chu an kat sup mai a. “Tleirawl hi hmeichhia, rawlthar chu mipa, kan zir ṭhin alawm” tia zirlai bûa a awm tawh avanga ṭang phiar phek tlat an tam mai. Tleirawl hi eng tik lai mahin hmeichhe kâwk bika hman a ni ngai lo a; a tam zawkah phei chuan mipa sawina a ni nghe nghe a. Hmeichhe kâwka an hman duh chuan ‘hmeichhe tleirawl’ te an ti mai chauh zawk a ni.

Pa pakhat chuan, “Mizo mipa, puitling tawh phawt chu tleirawl lai nei vek kan ni,” a ti a; hei hi thu dik a ni. Millenium Centre awm hma khan town bus kha a awm ṭhin a, Bazar leh Zarkawt inkara town bus tâwt lutuk maia kan inhnawh phei laiin putar pakhat khan thlang lam en pahin, “He lai in hi kan tleirawl lai ata tawh a la ngâi reng mai” a ti a. Hei hi ‘hmeichhia chu an tleirawl alawm’ titute lakah ka sawi ve ṭhin a. Lehkhabu lamah lah mi reng reng khan mipaah tleirawl an hman vek avang khan pa pakhat khan tlâwm a ngai deuh a, “In sawi thiam viau na a, awihawm deuh deuh hian in sawi a, ‘kan tleirawl lai’ an ti ngai lo; ‘tleirawl kan nih lai’ an ti ṭhin zawk a ni,” a ti khauh mai a. Sawi leh tur a vâng duh viau a, a hmel te kha kan han en a, retire daih tawh hmel pu, pension la tura thla tira bank pan ṭuih ṭuih chi, la office zuk zuk lawi si hmel te kha a pu deuh roh a; keini han chhân zui zel rual kha a ni lo.

Mahse, tun hnu hian kha kan pu khan a risk ve deuh a ni ta ang em aw ka ti. James Lian Mawia chuan, “Ka tleirawl lai phei chuan ka lo ralkhat ngaihzawn ṭhin asin” a ti a (Battle Cry); Dr. HK Thanglura pawhin, “Davida pawh kha a tleirawl laia lal Saula tana a zai thin lai khan...” a ti ve a (Ben-Hur); L. Biakliana’n, “An tleirawl lai kha chuan an inṭhen hlim chhawng a la ni deuh bawk a” a ti a (Hawilopari); J. Malsawma pawhin “Ka tleirawl laiin” a ti (Zo-Zia). ‘Tleirawl chu hmeichhia’ tih lama ṭan ngaihna an hriat loh hnuah, ‘tleirawl lai an ti ngai lo’ an han ti ngial tak na a, an ṭang laklawhah ngaih mai chi.

Tleirawl tih chauh pawh hi a la ni lo, ‘tleitir’ tih pawh hi a hmei a pa kâwk thei a la ni cheu mai. F. Laltuaia chuan, ‘Tleitir lukir feng chhingi, tleitir kekawr zuih lubuk’ a ti a; tleitir hmasa zawk hi nula sawina a ni a, a hnuhnung zawk hi tlangval a ni thung. ‘Tleiri lubuk dawn tâwia’ tih phei chu hmeichhia nih ngaihna reng reng a awm lo. Saikuti pawhin tlangval tleirawl a lâwm a, râlah a ring zo leh si lo deuh nge, hla a phuah châk ve hrim hrim ni dawn, “Tleitir lâwm chu râlah ka ring zo lo, pathlawi lunglian ka’n lâwm lo chu,” a ti vei ngawt a. A lâwmpa tleirawl a lungawi lo a, an inthlêm leh fê an ti.

Khitiang khawp hian tleirawl tih te, tleitir tih te hi mipa sawina a ni tih fiahna awm tam eng ang mah se, hmana an zir tawh avang khan mi tam tak chuan hmeichhia emaw an ti lui tlat tawh tho. Chu vang chuan pawl 5 zirlaia ‘pawn dum’ tih pawh nikhua a lo rei ang a, naupangin an ṭhan hnan dawn a, ‘puandum’ tih chu an hmu sakhi tlat dawn. A bilha tho lo chu zu pawh a thlum hlei nem tih ang deuhin, a tira zirtir dik loh (hrilh kim loh) chu khuareiah siam ṭhat leh a harsa tawh ṭhin. A ṭang huai huai hi an ni lehnghal ṭhin a. ‘Pawn dum’ tih chu dik mah se, a dik dang ‘puandum’ tih tar lan tel a ni lo a, chu chu a dik lohna chu a ni.

Kan u Hmingtei chuan heti hian a ti a, “Mizote’n thlang an tlâk zel khan ṭawng hi a dazat thla zel a, chhak lamah Lalsavunga thlahte an awm a, tuna ka pa (kan pa pa) hi chumi thlah kal zel chu an ni a, Mizoin hawrawp kan neih hma aṭang tawha pawndum an tih ṭhin thute a tam mai. A origin chu pawndum a ni e,” a ti a; Lalsavunga tih te chu a hre thâwi ve a ni awm e. A pianna hmun aṭanga km 200 dawna hlaah a mo a, a nute’n puandum ti mah se ani chuan a pasalte ṭawng ṭawmin ‘pawndum’ tih a original-zia huai takin a sawi tawh mai a ni. Nupui ṭha tak a ni ngei ang, pasalte chhungte zawm mai piah lamah an ṭawng thlengin a zawm nghet tlat a ni. Hetianga mahni khaw hman dan chauh a dik awm chhun emaw ti chi hi an tam ṭhin a, chu chu zirlai bu siamtute zingah pawh an tel a ni mai thei.

‘Pawndum’ tih hi a dik lo hauh lo a, ‘puandum’ tih a dik lo anga lang theia an sawi ṭhin erawh thil hriat tlêm vang a ni ber a. Ṭawngka leh sociala media velah chuan a duh duh lo kâk ve mai mai se, khawlai hmun hnawk an ni phak chuang lo a. Naupang zirlai bûa chuang atan erawh, sawi dan chi hnih emaw, a aia tam emaw a awm a nih chuan tar lan kim a ṭul.

‘Puandum/ pawndum’ tih chungchangah hian a dik zawk a awm lohzia chu chhui vak pawh a ngai lo; dictionary kan nei a, Pu Buanga siam te, Pu Remkunga siam te, Pu RK Lalhluna siam te, Pu Lalzuia Colneyte unau siam te kan nei a; duhthusamin a kim sa. Chu bakah, Mizo history ziaktute lehkhabu lamah pawh ‘puan dum/puandum’ tih chu chhinchhiah peih leh peih loh athu a ni. Tunlai hian mahni tih dan ni lo zawk a dik loa chhuah châk an tam a, a confi fi an ni lehnghal a, puandum tih hi a dum hlang sawina te an ti mai mai. MUP Tlangau, July 2017-ah pawh Mizo ṭawng huang tawi tê an tar lan ṭhinah khan, “Puan dum chu eng puan pawh, a rawng a dum chuan a ni vek mai,” an ti a; an ziah zawm leh zawm loh hian kawngro an suttir em ka hre lo. Upa Pawl meuhah pawh mahni khaw ṭawng la vâwng pawl an thâwm a na hle a ni ang tih rum rum palh theih a ni. Mahse, MUP Tlangau tho, October 2017 kan en chuan MUP member-in a rawn ziak ve leh a, hawrawppuiin puandum a rawn ti ve leh kalh mai a, hetiang tur hi a ni rêng a. MUP lam pawh harh phah se a ṭha.

Zirlai bûa mi hi a hming pahnih dah kawp a nih loh chuan dah lo law law se a lawmawm zawk ang; hemi pahnih bâkah hian zawlpuan tih te, zawlken puan tih te a la awm bawk a ni awm e. ‘Puandum’ tih a dik loh thu lehkhabu puitling meuha ziaktu chu Boichhingpuii chauh ni awm a ni a, ani phei chuan ‘pawnto’ thlûk angin ‘pawndum’ hi lam tur a la ti deuh deuh.

- Rempuia R. Lûtmâng