Written by
Jeremy M. Pudaite

Ṭawngkama thamral lo hruaitu kan duh

Thla reilote hnuah kan ram rorelna ina ṭhu tur kan thlang leh dawn chu a ni a. Party boruak pawhin thawm a nei lian ṭan leh tawh a, member an inlawmluhsiak nasa leh tawh hle. Party tin zawlneite erawh an la inlar rih lo niin a lang. Sorkarlai ning tawhtu tan sorkar thar siam duhna a lian a, sorkar lai pawhin thuneihna humhim tumin ṭan an khawh ve nasa hle bawk. Kohhrana ‘berampu’ kan tih mai pastor rualten kumin inthlan chu an vei bik riau niin a lang.

Ṭangrual Pawl kan tih mai ‘Zoram Peoples Movement’ pawh an inzawmkhawm aṭangin an thawm a la alh ṭha tluang a, lian hluaia an inngaih hma lutuk erawh an hlauhthawnpuiawm. Tun dinhmunah chuan party liante beihrawn ber a la ni rih thung. Rorel lai Congress party hian an hnuhma pawr an chingfel hman dawn em tih hi mipui zawhna a ni. Social Media leh chanchinbu hrang hrangah sorkar lai duhkhawp lohna a ri lian a, tun kum nga chhungin nuar thei zawng zawngin an nawrh khum emaw tih tur khawpin mipui leh pawlin lungawilohna an lantir nasa si a, khang thil kha chingfela an siamṭhat hman loh chuan an tan a pawi tham hle dawn niin a lang. Opposition party lian bera inchhal ṭhin Mizo National Front (MNF) thawm a la zawi hle a, mi ngaihah an party chhung candidate inchuh boruak thawm erawh a lang lian fu mai.

Hei hi thudik a nih chuan an insiamṭhat ran a ṭul ang a, sorkar din leh an tum a nih chuan huaisen takin mipui ngaihzawn candidate an siam thiam a ṭul tawh ang. ‘Zoram Thar’ ti-a invuah pawl an awm bawk a, khawmpuite hmangin khawlaiah an lam nasa tawh hle bawk a, Mizoram thar siam turin beiseina sang tak neiin, kohhran lama kan berampu, reverend-in a kaihruai mek a ni.

BJP pawhin central lama an hotute hmachhuanin tun inthlan chu phur takin an hmachhawn dawn niin a lang. Anni pawh hian an party chhunga boruak ṭhalo chingfel turin hun an ngah tawh loh hle tih an inhriat a hun tawh viau bawk. Tun ṭum bikah hian MNF President Pu Zoramthanga leh MPCC President Pu Lal Thanhawla te thusawi ṭhenkhat han bihchiang ila. Party dang hruaitute pawh inthlan hmain kan la bihchiang chho zel dawn nia.

May ni 11, 2015 khan MNF President Pu Zoramthanga chuan an party inkhawmah thu a sawi a. Congress sorkar chu sum enkawl kawnga a ngaihna hre loa an êkcheh ṭhut thu leh engmah tak tak an tih thei loh thu te, MNF an sorkar leh a nih chuan chaw-a intodelh chu an ngaih pawimawh ber tur a nih thu te, Mizoramah leileta siam theih ram hectare 70,000 chuang ram âwl a awm thu te, leileta siama buh chin a nih chuan Mizoram a chawm hneh viau tur thu te, saa intodelh nan vawk, ar, bawng leh ran chi dangte vulhnaah hmalakna lian tham kalpui a nih tur thu te, MNF a sorkar leh chuan ṭhelrêt ṭha chi leh mau ṭha chi chìn a nih dawn avangin kut hnathawktute'n sum tam tak an lak luh theih tur thu te, sorkar hna hmu lo, drugs leh zu ngawl vei thlengin MNF sorkar leh hun tur an nghahhlelh thu te a sawi a nih kha.

Zawhna awm ta chu, engvangin nge CM a nih lai khan heng thil hi an tih mai loh? Sorkar leh pawh ni se an ti ang em? Opposition bench aṭang chauha thil ṭha hriat hi kan ramin a hlawkpui em? Rorelna fawng vuana thiltihtheihnaa thuam a nih lai khan 'Chaw-a intodelh' chu engvanga ngai pawimawh mai lo nge a nih? Kut hnathawktute'n sum tam tak an lakluh theih hun tur chu next election atan kan khek zel tihna a ni mai em? Tun hnai mai khan Pu Zorama hian vaiho tel loa intodelh dan tur an ngaih pawimawh ber thu a sawi leh a. An sorkar leh chuan NLUP sum anga kal pah sem vel mai mai ni lo tur, kuthnathawktute puihna atan cheng nuai 3 aia tlem lo sum pek an tum tih a puang ve leh bawk. Congress party NLUP nen a danglamna a awm lem lo.

Mipuiin kan hriat theih zawng chu 'sem policy' bawk a ni. Congress-in nuai 1 an tlinpui anga nuai 3 tlinpui ve a rilruk tih a lang a. Hei hi mipui ten sum bawiha kan tan ngheh zia tarlanna a nih loh pawhin, sum tlemte hmanga kan chhia leh ṭha hriatna min thaibosak an tum leh zelna a ni thei. Heng a sawi ang thil ṭha ti tur hian mipui ten kum tam tak hun ṭha kan siamsak a, ram nuam zawk neih beiseiin CM dinhmun kan luahtir a, mahse, tuna a ngaih pawimawh ber ‘chaw-a intodelh’ lam chu an lal hunlai ngei pawh khan kan hlat hle a ni. Hruaitu ṭha leh Mizoram hmangaihtu tak tak ni se chuan, kum 10 kha thil ṭha ti duhtu tan chuan a rei tawk viau.

Thuneihna fawng vawn loh hnua ram hmangaih thara tihtur leh hmachhawp ngah thar tak thut zel hi kan ram politician-te sim tur sual lian tak a ni. A sawi ang thil ṭha zawng zawng hi ti sela chuan Mizoram hi dinhmun ṭha zawkah a chuangkai ngeiin a rinawm a. Mahse, a hmaa a tih duh loh, a ti thei lo emaw kan tih hial kha tun hnua a tih duh tak thut a rinawm lem lo a, thuneihna chelh rei ber dawttu a nih avang leh tun thlenga intodelh hmel kan la hmuh loh avang hian a mawhphurtu lian ber dawttu a ni a, a awmna party pawh hian tlin leh ngei an tum a nih si chuan, amah ni lo, tunlai mi, ṭawngkam aia thil tih lama mi chak vawrh chhuak ngei tawh tur an ni.

April 27, 2016 (Nilaini) khan, tuna kan CM ni lai Pu Lal Thanhawla hian Champhai khawpuia sorkar department hotute a kawm a. Chumi ṭum chuan, MLA-te hi mipui chhiahhlawh an nih thu leh sorkar hnathawkte pawh sorkar chhiahlawh an nih thu te, kan ram sum neih ang chhun hi a nihna tur taka kan hman chuan keini ang state t> leh mipui tlem tan chuan a ṭhahnem tawk viau tih thu te, kan sum lakluh mila khawsak thiam a pawimawh thu te a sawi a. A thusawi hi a ṭhain a dik em em vek a ni. Mahse, mipui chhiahhlawh MLA-te hausakna pun chak zia kan hria a, hamṭhatna an dawn zozai pawh a chhiahhlawh lo zawkte hian kan chhiarpui seng lo hial a ni.

Kan chhiahhlawh ten mipui sumin heli­copter an hmang a, VIP car manto tak tak chuangin kan kawngpui chhiate hi an hmu ve lo. Thlawhna aṭangin kawngpui chhia a lang lo a, mipuite erawh chuan mahni hna ṭhulhin khawkar kawng siamin kan hnatlang mup mup ṭhin. Hnatlangte thingpui man senso min tumsak hi em ni kan rama rorelna fawng vuantute tih theih tawk? Kan ram lal berin ''Kan sum neih ang chhun hi a nihna tur dik taka kan hman chuan a ṭhahnem tawk'' a tih lai hian, engvanga kutdawh state ni reng si nge kan nih? ''A ṭhahnem tawk" a tih hian a mamawhtute hnen a thleng lo tihna a ni mai em? Eiru thei dinhmuna dingte hum lova chhuichian a, jail bang zuttir tur kan zawn a va ngai awm ve.

November 22, 2008 khan Pu Hawla vek hian Thenzawlah thu a sawi a. "NLUP hi thingtlang loneimi leh kuthnathawktu, hmeithai leh pachhia ten leirem an rah nan hun hmasaah pawh kan lo buatsaih tawh a. Prime Minister-in he thil hi thil ṭha tak a ni. Boruak chhe mek leh khawvel lo lum zel do nan a ṭha. Congress a sorkar chuan state budget aṭang ni loin central budget aṭangin package kan rawn siam ang tih min tiam a ni" tih thu a sawi a. A thusawina hmuna awm mipuite kutbeng thawm pawh a ṭha hle. Mahse, tun thleng hian hmeithai, pachhia, kuthnathawktu leh loneimi kan tlem phah lo a, leirem rap phei chu sawi tur an awm pheuh pheuh chauh. Party induhsakna emaw tih mai theih turin NLUP hi an kalpui a, ZNP, MPC, BJP leh MNF mi leh sa chu eng anga rethei pawh ni se ṭanpui an harsat viau niin a lang.

Prime Minister-in, ''Boruak chhe mek leh khawvel lo lum zel do nan a ṭha'' ti-a a rawn sihchhuah hian kan boruak a tihthianghlim phah lo a, ram zau tak tak vah a la ni reng a, lohal khu a la reh thei chuang lo. Inthlan hmaa an kawmnaah, "NLUP hi term khat chhungin kan sem zo vek ang. A aia hma pawhin kan sem zo hman ang. Kan hun hmasa ai khan pawisa a tam tawh em mai" tiin a sawi a. A kum leh March 20, 2009-a Assembly Session-ah erawh, "NLUP hi kum nga chhungin kan sem zo vek ang tih vawikhatmah kan sawi lo. Kum 5 chhungin a zawh theih loh tih hi kan hria.

Cheng nuai khatin kan sem ang tih pawh kan sawi ve ngai lo" tiin a sawi leh si a. Rethei, pachhia, loneimi leh kuthnathawktu ten an vote chhan chu holam takin a sawi bo leh mai a. Kan CM ni lai mekin Lalṭhutthleng a luah nana sum sem a thlang hian dawt a sawitir fo mai niin a lang.

He sorkar flagship programme ‘NLUP’ hi India rama mipui sum chevel endiktu lian Comptroller Auditor General (CAG) chuan, “NLUP thiltum tihhlawhtlin pakhatmah a la awm lo’’ a lo ti ve mek bawk a. He NLUP sum, sorkar sum hi party sum ang maiin Congress MLA-te chauh semtir an ni a, opposition MLA bialah an party MLA candidate tling zo lote’n NLUP dawng tur an thlang thung. He thil hian opposition MLA-te an tilunghnur hle a, social activist te pawhin court hial thlenpuiin, sorkara nihna nei hauh lote’n sorkar sum nuai za tel an khawih ve chu an ngaithiam lo hle bawk.

April 29, 2016 (Zirtawpni) khan rorel lai Congress chuan party inkhawm an nei a. Hemi ṭum hian MPCC President Pu Lal Thanhawla’n thu a sawi a. Chu a thusawi ngaihtuah tithui tak mai chu. “Kan sorkar leh loh chuan kan ram hian engmah a thleng dawn lo. Term khat kan sorkar leh chuan Mizoram hi hmasawn tawp thei loin kan siam ang” tiin a sawi a. Party inhampuarna thu a sawi mai mai nge, kan ram hmasawn nan a theihna zawng zawng hman a tum tih hre lo mah ila, chu sorkar tharah chuan CM a ni leh dawn a nih si chuan, he a thusawi hi thil chinchang hre deuh tan chuan awih harsa tak a ni ngei ang.

Kan CM ni lai hian sorkarna midang kuta hlan a duh loh thu te, CM leh Minister sawisel tur hre si lo, fak tum chuang si lote hi Pathianin mal a sawm a rin loh thu te, chunglam leh mipui ten sorkar leh turin an buatsaih mek tih thu leh kum 2018 MLA inthlan a hnaih leh tawh avangin dawta puhtu an tawn leh tur thu te an party inkhawmah a sawi bawk. Pathianin mal a sawm a rin lohte hi amah leh a minister-te fak duh lotute an ni a. Hetihlai hian, miin eng vanga fak lo nge an nih tih hi a ngaihtuah tel a ṭul. Kawng chhia, lei chim, manifesto bawhzui mang awm lo te leh an VIP-te chunga an khawsak dan leh thil dang tam tak an ngaihtuah tel a ṭul takzet a ni. Amah Pu Hawla berin Congress party mi leh sa ni lo chu engah mah a ngaih loh thu a sawi chiam mai te khan mipui beng a tithlep hneh hle bawk.

Hetiang teh nuai karah hian... eng ram mah hi mipui an ṭhat em avanga ram nuama lo inlet ta a awm lo a, hruaitu ṭha avanga ram nuam leh intodelh lo ni ta erawh sawi tur tam tak a awm. Kan thlantlin an nih avangin kan duh ang ni loa an awm chuan kan sawisel thiang a, kan sawiselna leh ṭhahnemngaihna thu an hua a nih erawh chuan inzirna tur an la nei tihna a ni. An suangtuahna leh vision ringawt kan ngaithla a, a taka hma an lakna erawh kawh chat chat tur a la tam lo em em si.

Thuneihna hi atchilh theih a ni a, thuneihna hian mawhphurhna a kengtel a ni tih pawh a hriat loh theih khawp mai. Kan hotute hi kan hruaitu lo ni tawh se, CM ni tawh leh nih tum leh mekte pawh hian an suangtuahna rama an thil vei ringawt emaw, an thil tum ringawt sawi tam loin a tak ramah che ngam tawh rawh se. Internet kan nei ṭha tawh a, media a chak a, social media pawh chak tak a ni tawh. Kum nga emaw kum sawm liam taa an thusawi kan hai let zung zung thei tawh si a, thamralpui leh mai tur eng thu mah min tiam tawh loh hi an tan a him tawh zawk.

Eng party pawh ni se, sem policy tlangau­puitute hian kan ram intodelh ai chuan thu­neihna an atchilh a ni tih hi a lang reng mai. Sum hmanga lei theih hi kan tlem tial tial chuan hruaitu ropui kan la thlang chhuak thei mahna. Tlawmngaihna nun duhawm tak vawng nung a, chhiatni ṭhatni-a midang tana luangchhuak ṭhin, pasalṭha huaisente thlah kal zel he Mizo hnam hian hruaitu dik leh ṭha a phu a, chutiang hruaitu nei tur chuan he Mizo hnam vek hian mawhphurhna lian ber a chelh a, a thlan tlin azira nuamsaa hrehawm tuar mai tur a ni e.

- Jeremy M. Pudaite