‘Ui Seh’ tih reng mai hi!

Chanchinthar leh ui seh!

Zingkar chanchinthar ngaithla ṭhin chuan chanchinthar puan karah damdawi in hrang hrang aṭanga ‘ui seh’ enkawl zat an puan kan ngaihthla fo mai. Heng ui seh zawng zawng hi ui a hri vang a ni em? Ni hauh lo mai! Ui seh tuartu zawng zawng hian ui a hri vei dawn ta ni se, hridanna la lo ho chuan ui a hri an vei nasa tawh khawp ang le!

September hi 28 hi World Rabies Day a ni a. Ui seh vanga damdawi in pan ngai tam zawk hi chu ui enkawl ṭhat loh vang a ni. Uiin mi a seh tawh chuan, ‘a va pawi tak em’ tiin a neitu’n thuphachawi eng ang mah se, hliam tuartu tan chuan ui seh hliam na a tuar der tawh a; ui a hri vei palh hlauh hlauhthawn vangin ui a hridanna hmanga chiu an la hmabak zui. Chu achhapah, ui a hri danna lah damdawi in zawng zawngah a la kawl lo zui!

Ui chu ranvulh an nih vangin, mihring thununna leh enkawlna hnuaia awm tur an ni. Ui seh tam zawk hi, ui thiam loh aiin a neitute thiam loh a ni zawk.

‘Ui a awm, fimkhur rawh!’

He thuziak hnuaia ui kawlh hmel zet mai thlalak, luhkaah emaw kawngkhar bula intar hi hriattirna ṭha leh ṭangkai tak a nih rualin, mi ina leng tur tan chuan ngampa taka len luh ngawt a tihuphurhawm viau ṭhin. Ui ngaina lo leh hlau mi tan ngat phei chuan a theih chin china ui vulhtute ina len/kal loh hram duhna chhan a tling awm e. Tin, ui ngainatu tan pawh, ui mizia hriat chian loh chu nel mai an harsa viau.

A ni teh tak e, kei ngei pawh hi kum eng emawzat chhung chu ran chenpui - ui leh zawhte (companion animals) hriselna lam zir a, an damdawi leh chaw siamna hmuna hna ka thawh ve lawp lawp hnuah duh tawk mai lovin, ka kut ngeia ui leh zawhte enkawl thlangin hun ka hmang ta zel a. Ui entir tura an rawn hruai reng reng, an tet lai leh an len hnua an mizia ka hriat chian an nih ngawt loh chuan vawikhatmah ka khawihsak ngawt ngai lo. Fimkhur a ṭul tlat.

Ui fiam/chhaih dan

tawk thiam a ṭul

Ui kan ngainat vang ngawtin ui zawng zawngin min ngaina let kher lo. An chenna leh lalna ram (territory) chhungah ngat phei chuan him lova an inhriat emaw anmahni tina tur anga an inhriat chuan inven nan mihring emaw ran dang beih let mai an ching ve fo. Chuvangin, an mizia hriat loh ui chhaih emaw khawih tum ngawt hi a him lo thei, fimkhur a ṭha.

A bik takin nu leh pa, fanu-fapa la naupang deuh neite tan fimkhur a ngai zual. Naupang chuan ui duhawm tak chu chhawnchhaih a, kuah mai te an ching. Hetia ui thunun an tumna lamah hian, ui ṭhenkhatin hrethiam lovin an hap/ seh mai ṭhin. Kan hmelhriat leh kan nel sa pawh, an dinhmun tawn azira fiam dan tawk kan thiam a ṭul tho. Kan hriatpui lohva na tawrh lai emaw taksa nawmsam loh lai an nei thei; an sawi ve thei si lo. An taksa na/nuam lo lai kan khawihsak emaw vangin min seh mai thei bawk.

Ui a hri nihphung

Ui a hri (Rabies) hi a hri vei (ui, zawhte, ramsa leh mirhing) seh aṭanga natna kaichhawn theih niin, taksaa a lanchhuah tawh chinah chuan eng damdawi maha enkawl dam theih a ni tawh lo.

Khawvel pumpuiah ui a hri vangin minute nga dan zelah nunna an chan ni-a chhinchhiah a ni. Ui a hri vanga nunna chan za zela sawmkua pakua (99%) hi ui a-in mihring a seh aṭanga kaichhawn a ni. Ui a hri vanga mihring nunna chan sawm zela pali hi naupang an ni bawk.

Hridanna

Ui a hri hi hridanna hmang chuahva ven theih, vei tawh erawh enkawl dam theih loh natna a ni. Ui a hri vei rinhlelhin, ui emaw mihring emaw a sehin, a seh ni la lain hridanna pek tur a ni. Hridanna lak chhunzawm leh enkawl zel dan erawh doctor-te thurawn ang ngeia chhunzawm ṭhin tur a ni.

Hridanna hian ui a hri vanga thihna a ven bakah hri inkaichhawn zel tur a veng thei. Chuvangin, a huna tak hridanna lak hi ui vulhtuten kan tih ngei tur a ni. Mahse, uiin mi a seh zawng zawng vengtu a ni lo.

I phaktawk hria ang che

India ram chhung mai ni lo, ram dang hla tak tak aṭangin ui chi ṭha tak tak kan chah lut reng bawk. Ui ṭhen­khat, chhungkua leh ṭhenawm tana hnawksak lem lova in chhunga chenpui theih an awm laiin, ṭhenkhat erawh thahrui ngah leh tha za em em an ni. Nitin taksa mamawh insawizawipui ngai niin, an pianphung hrim hrim pawh hmun rualrem, zau ṭha taka cheng leh hun hmang tura taksa leh pianhmang nei an ni.

A bikin Aizawl hi hmun rem lo leh kawngpui tawt em em a ni a, internet aṭanga kan hmuh ang ringawt awt a, ui lei mai hi a fuh tawk lo thei. Ui kan lei hmain chhungkaw dinhmun, chenna in leh a vel, mahni ina cheng nge mi in luaha khawsa kan nih, kan ṭhenawm ten an ning ang em tih thlenga kan inbuatsaih lawk a pawimawh hle.

Chhungkaw ṭangrual

Tu leh faten an duh leh an ngainat na na na chu, nu leh pa, pi leh pute chuan an leisak leh mai ṭhin. Mahse, naupang leh ṭhalai tam zawk chuan, ran enkawl tak tak erawh an peih lem lo; a buaipuitu ber chu an nu leh pa, pi leh pute an ni fo.

Ran mah ni se, ui hian an pi leh pute mitmei, lawm leh hlim hmel, chetzia zawng zawng an hrethiam ve vek si a. Chenpuitu zinga an ui vulh ning em em leh eng emaw hleka kutthlak mai duhtu an awm te hi a ṭha lo khawp mai. Mihring anga ngaihtuahna rilru nei an ni mai si.

An pi leh pute (a enkawltu ber) an awm loh hlana ui thunun theih loh te hi ṭhenawm khawveng tana ui ninawm chawr chhuahna hnar pakhat a ni. A chang phei chuan chetsualna hial thlengin, ui seh hliam na tuar bakah sum leh pai senga inenkawl a ṭul a, inhmuh thiam lohna hial a thlen ṭhin. A pawi hle.

Local Council mawhphurhna

Aizawl khawpui chhung kan sawi lo thei lova. Ui vulh leh khuahkhirh dan chungchangah hian AMC lahin an mawhphurhna leh hmalakna turah ang ngai chiah lo pawh a ni mahna.

Veng ṭhenkhatin dan khauh tak mai zamin, ui vulhtu leh ngainatu tan phei chuan, ‘an ti mah mah lo maw’, tih tur hialin. Chutih rualin, veng ṭhenkhatah erawh hmalakna awm lo tlukin ranvulh an chhuah zalen thung si. Aizawl khawpui veng laili ṭhenkhat kawngpui leh kawngsira ui ek tam lutuk te hian ui vulhtute hmasawn a ṭulzia a tilang chiang hle awm e. Aizawl khawpui hian hmalakna ṭha leh rual zawk a mamawh a ni. Hawh u, kan him tlan zawk nan hma i sawn zel teh ang u.

- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn