Written by
Lalduhoma
MLA

KUHVA SMUGGLING CHUNGCHANG

Congress leh MNF Sorkarna hnuaiah hian Smuggling lian tham tak tak pahnih Fertiliser leh Kuhva Smuggling te an awm a. Fertiliser chungchangah hian, ni 15-4-2017-ah khan Press Conference kan ko tawh a. A tirah nghawng a nei lian viau nain, mipui bengkhawn a hlawh zui tak loh avangin tun thleng hian Fertiliser Smuggling hi a la kal ta zel a ni. Vawiinah hi chuan Kuhva chungchang kan sawi dawn a ni.

1. Import policy:

India hi khawvela Kuhva thar tam ber a ni a, state 13-ah an ching a, Kar­nataka hian a thar hnem ber a ni. India rama chhungkaw vaibelchhe 6 zetin Kuhva hi eizawn nan an hmang a ni.

Central Board of Indirect Taxes and Customs, Ministry of Finance hian Kuhva lakluh aṭanga Tariff chawi zat tur hi a siam a, a ennawn fo ṭhin. Notification hnuhnung ber, ni 14.01.2022-a chhuakah chuan Kuhva 1 MT-a Tariff pek ngai zat chu US $4937 a ni a, chu chu India pawisa chuan Kg 1-ah Rs 371 vel a ni. Hemi bakah hian Basic Custom Duty 100% leh GST 5% pek leh tur a ni. Dan anga Kuhva lalut tur chuan chawi belh fe a ngai a nih chu. A awmzia chu India sorkar hian a thu chuan lakluh a phal a, a tak takah erawh chuan a phal lo tluk a ni. Chu chu ram chhunga Kuhvaa eizawngte humhim nana a ruahman a ni.

2. Kuhva smuggling leh Congress sorkar

1) Ni 17-09-2017 daih tawhah khan, Directorate of Revenue Intelligence (DRI) ten Syed Ahmed Shaik-a chu an man a, Navi Mumbai leh Nagpur-a a Kudam aṭangin Mizoram kaltlanga Kuhva tawlh ruk 240 MT an man.

2) Ni 20-09-2017-ah DRI te bawk hian Ahmedabad-ah Abdul Ghani Tawar chu manin, Kuhva 120 MT an man leh a. He pa inpuanna aṭang hian Indonesia, Singapore, Thailand, Myanmar leh India rama Smuggler-te chuan International Smuggling Network siamin, Mizoram kaltlangin Kuhva an tawlh ṭhin tih hriat a lo ni ta a ni.

3) May 2018-ah, Silchar Police-ten Mizoram aṭanga lakluh Kuhva bag 200 manin, u/s 379/411 IPC hnuaiah Case an siamsak bawk.

Congress sorkar hnuaiah kum 2 chhung Kuhva tawlh ruk hi kalpui a lo ni tawh a nih chu.

3. Kuhva smuggling leh MNF Sorkar

1) Ni 23-8-2019 khan, Radisson Blue Hotel bul, Guwahati-ah, Kuhva tawlh ruk phurtu Truck 26 man a ni a. Motor number leh a buaipuitu mi 5 te hming nen lam, Krishak Mukti Sangram Samiti te chuan Assam Chief Minister hnenah an report a. Assam sorkar chuan CID a chhuitir nghal a ni.

2) October 2019-ah, Karnataka State Arecanut Marketting Federation chuan Home Ministry-ah lehkha an thehlut a, Zokhawthar leh Moreh kaltlanga Kuhva leh Vietnam aṭanga Hmarcha a ruka Rs 3000 vbc man lai lakluh a nih tawh thu te, MAMCO-in Kuhvate chu Mizorama thar anga lantirin Country of Origin Certificate leh Transit Pass an pek thu te leh Gutka leh Pan Masala siamtu factory hrang hrangah hralh a nih thute an thlen a. Thailand leh Indonesia te Kuhva tharah hian a chhung muat dum (black rot mark) a awm ve loh avangin Gutka leh Pan Masala siam nan an duh bik nia sawi a ni. MAMCO hian sorkar thu hmu lo chuan hetiang hi a ti ngam hauh lo vang le.

3) Mizoram aṭanga Kuhva tawlh ruk hian India rama Kuhvaa sumdawngte chu kum 3 lai a tibuai tawh tih hriain, Home Ministry chuan ni 13-11-2019-ah, Manipur leh Mizoram Chief Secretary-te chu Kuhva tawlh ruk titawp turin a hriattir ta hial a, a zahthlak hle a ni. Home Ministry lehkhaah hian India leh Myanmar-a sumdawngtute inkarah Mizorama sumdawngtute chu a luankawr (Conduit) ah an ṭang tih te, MAMCO-in Mizorama thar chhuah anga lantirin Transit Pass an pe tih te tarlan a ni a. Hei hi thil serious tak a ni nain, Mizoram sorkar chuan chhui chian emaw, action lak emaw a tum miah lo. District tina DC leh SP te hnenah Home Ministry lehkha chu a thawn chhawng ringawt a, sorkar anga awmze nei thama hmalak zui a ni chuang lo. Hei vang hian sorkar hotu liante an inhnamhnawih ve a nih rinna lian tak a lo awm ta a ni.

4) Sorkar mitmei ven tur a awm miau loh avangin Kuhva Smuggling chu ualau takin kalpui a ni ta zel a, kawng ruk tam tak siam a ni ta bawk.

Ni 31-01-2020 khan, Assam Rifles Major General chuan kan Chief Secretary te, DGP leh Champhai DC leh SP te chu lehkha thawnin, kawng ruk hmanga Kuhva, Urea, Drugs leh ralthuamte phurh a nih thu te, Ministry of Defence phalna la hmasa lo chuan ramri aṭanga Km 25 chhungah kawng laih phal a nih loh thu te, tihtawp a nih loh chuan JCB leh hmanraw dangte chu an man tur thute a hriattir ta a. Assam Rifle-te pawhin kan sorkar muthlu der chu an kaitho zo bik lo, kawng ruk chu a tam tual tual mai.

5) Ni 25-2-2021 Session-ah khan kan Home Minister khan Kuhva tawlhnaah hian an lo inrawlh ngei a ni tih chu a pha ta lo a nih kha.

Kuhvaa sumdawnnaah hian Pawl lian zual 3 an awm nia sawi a ni a, tel ve tur chuan Rs 35 lakh lai thawh a ngai nia sawi a ni. Assam Rifles leh Custom-ho an tawn tlang theih nan chung Pawl 3-te leh Home Minister chuan fing takin ruahmanna an siam ta a. Dan hrulah, mitsiai chungin, E-Way Bill hmangin sorkar chuan GST a la ta a.

Tunhma kha chuan MAMCO-in tualchhunga thar angin Certificate leh Transit Pass a pek hmang khan Check Gate an paltlang mai ṭhin a. Central Sorkarin a hriat tak hnu kha chuan MAMCO hian a tizui ngam ta lo niin a lang. Chuvangin, E-Way Bill leh GST hmangin fing takin ruahmanna an siam leh ta thung a ni.

Ram dang Kuhva lalut tur hian Bill of Entry te, Country of Origin Certificate te a awm ngei ngei tur a ni a, chu bakah Basic Custom Duty an pe tur a ni bawk. Heng hi a vaiin palzut vek a ni a, Dan kalha sumdawnna chu Dan anga sumdawnnaah kan sorkar chuan a chantir ta a ni.

E-Way Bill hi sumdawngte siam a ni a, an bungrua nen a inmil em tih enfiah a ni lo, an bungraw phurh aia tlem daihin an siam ṭhin tih pawh tlang hriat a ni. E-Way Bill hmanga GST hi pek a nih avangin, sorkar chuan a GST dawn tur dik tak aia tlem daih a dawng ta thin bawk a ni.

Kuhva man pawh hi a tlawm thei ang berin, Kg-ah Rs 40-a lei angin hisap sak an ni a. A hlep insem tur erawh a ṭhahnem hle thung dawn a ni. Sumdawng Pawl 4 te chuan kalkawngah harsatna an tawh loh nan, an aiawha hma latu tur Ruling Party mi thiltithei tak chu ziak meuhin an ruat bawk.

Hmun tam takah Kudam a lo pung ta thut a. Sorkar Kudam thlengin Kuhva leh Leichi dah nan ualau taka hman a ni. Khaw ṭhenkhatah phei chuan an khuaa in aiin motor a tam zawk an ti. Kuhva bag-ah hian Special bag te, VIP Quota te a awm lehzel a ni awm e. Lengpui Airport aṭangin thlawhna hmanga thawnchhuah a ni ta hial bawk.

4. Champhai DC a mal ṭan:
Champhai DC Pi Maria C.T. Zuali chuan Kuhva Smuggling tihtawp tumin a theihna zawng zawngin a bei a, khapna order pawh vawi duai lo a chhuah. VC Member inhnamhnawihte chu an nihna hlihsakah te a vau va. Custom hotute, AR leh Police te chuan ṭanpui tura a sawmnate chu an bengkhawn si lo. 8th Assam Rifles OC phei chu insawifiah turin a ti hial a ni.

Ni 7-7-2021 khan Champhai DC chuan Home Department-ah report chipchiar tak leh hma lak dan tur rawtna ṭha tak tak a thehlut a, mahse sorkar chu a ko ei zo tlat lo. Ni 17-12-2021 khan, Executive Magistrate Pi Estheri chu Khankawn checkpost ah thil awmzia hre chiang turin a tir a. Police duty te chuan Kuhva phur motor-te chu lo dang lo turin Police Headquarter aṭangin thupek an dawng tih an lo hrilh a. Pi Estheri hian ziakin DC hnenah report a thehlut nghe nghe a ni. Hei hian Police hotu lal tak a inrawlh a ni tih a tichiang hle.

Chumi tuk ni 18-12-2021 ah chuan Champhai DC chuan Kelkang daiah amah ngeiin Kuhva phur motor-te chu a man ta a nih kha. Truck 5 te chu an tlanchhia a, an motor number te an hriat vek avangin Police te chu lo man tura thupek an ni a, mahse Police te chuan an hmu zo tlat lo, an pute an hlau va, an mit an siai a ni ngei ang.

Pi Lalhruaitluangin D.C laka FIR a thehluh chu rang taka register a nih laiin, Pi Vanramchhuangi (Ruatfela nu)-in FIR a thehluh erawh Police ten an register ngam tlat lo. Ni 12-1-2021 ah sumdawng Pawl 6 ten CM hnenah Pi Maria-i transfer turin an ngen a, an tuk ni 13-1-2022 ah Transfer Order a chhuak nghal rup mai. Hemi ni hian CYMA ten CM an hmu a, CM chuan Champhai DC hmalakna ṭha a tih thu leh Smuggling titawp tura na taka hmalak a tum thu a lo hrilh a. Hmalatu ber DC chu an transfer ta hlauh zawk a ni.

Public interest a Champhai DC hi transfer a nih rualin, post vacant, a tel lo pawha awm theihah dah a nih laiin, Champhai District mipuiten chhuak lo tura sawrkar an ngenna hi public interest a nih sawrkar hian a hai der nge, vawiin thlengin an ngenna hi tihhlawhtlin chu sawi loh, an lam hawiin inbiakna emaw hmalakna hrim hrim an la nei lo hi a mak khawp mai bawk.

Ni 14-12-2021 ah CM-in IGP te nen Smuggling titawp turin Meeting an neih thu media-ah a lo lang a. Tihtawp ahnekin hemi zan aṭang hian Kuhva chu a hma aia zalen zawkin kawngpuiah phurh a ni ta hlauh thung.
Ni 15-1-2022-ah Pu G.S. Basavaraj, MP chuan Prime Minister hnenah Myanmar aṭanga Kuhva lo luh chungchangah lehkha a thehlut a. Ni 20.1.2022-ah Campco (Central Arecanut and CoCoa Marketting and Cooperative) te chuan Prime Minister hnenah an thlen ve leh a. Mi hratkhawkheng, dik leh huaisen Pi Vanramchhuangin ni 9-12-2021-a Prime Minister hnena Memorandum a lo thehluh chu, thudik ngei a ni tih an finfiah thute pawh an tarlang tel a ni.

5. Sorkarin a thuneihna a haider
Customs Act, 1962, Sec 6-na hmangin, he Dan hnuaia Custom Officer-te thuneihna chu Mizoram Police-te hnenah pek a ni a. Custom ho thuneihna ang chu kan Police ten an nei ve a nih chu. Sec 155-na phei chuan, Central sorkar emaw, State sorkar emaw hnuaia hnathawktute chu, tualchhunga thuneitute thlengin, he Dan kenkawhna kawnga an hmalaknaah thubuai siamsak a khap bur mai a ni.

Chu thuneihna hmang chuan Assam Police-te chuan Kuhva chu manin, case te an siamsak a. Kan rama thar ngeite pawh an dang a, khawthlang lama Kuhva thartute pawh an buai hle a nih kha. Mizoramah erawh chuan sorkarin kan Police te kut an phuar tlat a, an mit hmuh ngeia thil thlengte chu, thuneihna engmah nei lo ang maiin an en liam mai mai thung a ni.

Tlangkawmna:
Sap chanchinbu leh media hrang hrangah Mizoram chu smuggler-te Paradis a ni ti tein an chhuah chuai chuai a. Hnam angin kan mualpho va, kan zak a, kan rilru a na a, mi tam takte rilru leh thlarau a tipiangsual mek a ni. Keini ang ram; zin leh mihring tlemna hmunah phei hi chuan, lo hausa thutte hian kan society leh politics thlengin an rapbet mai ang tih a hlauhawm ṭan ta.

Kuhvaa sumdawngte hi kan dem ngawt tur a ni lo vang. A ṭhente phei hi chuan a felhlel a ni tih pawh an hre lo niin a lang. Khawi ram pawh ni se, hetiang thil hi sorkar thlazar hnuaia tihtheih a nih miau chuan an ti ve tho vang. A mawhphurtu bulpui chu sorkar zawk hi a ni e.

Kan sawrkar hrawn mek rorelna hnuaiah kan ramri a him lo a, dan lova thil tite an ralmuan em em laiin, mipuite kan ralmuang si lo. He sawrkarah hian mipuiten rinna eng chen nge kan la nghah a, rorelna chelh zui zel tlakah kan ngai em, tih pawh hi chik taka ngaihtuah tham a ni ta.

Foreign nena sumdawnna hi nasa zawka kalpui a la ni zel dawn a. ZPM kan sorkar chuan, Kuhva a ni emaw, thil dang a ni emaw, Dan ang takin kan kalpui dawn a ni. Dikna tung ding tura huai taka pen turin mipuite kan sawm che u a. Tin, kan Party mi leh sa zingah he thila lo inhnamhnawih an awm a nih chuan, tun aṭang chuan lo inthiarfihlim turin kan beisei bawk a ni.

(Press Statement of Lalduhoma, Leader, ZPM, January 28, 2022)

- Lalduhoma, MLA