Written by
- Rev. Dr. L.H. Rawsea

TLAWMNGAIHNA-20 (Dai Theu Zan Thuchah)

Covid-19 leh khawvel a indo mek a, he indonaa ral hmatawnga ding zawng zawngte zahna chibai kan buk a. A bik takin, chhak leh thlang, chhim leh hmar, ramritea Ven Buk suala luah lumtu zawng zawngte Mizo mipuiin hnam chibai kan buk che u a ni. Kan hnam chanchina la chuang ngai lo he Dai Thei Zan hi in pual a ni e. 

Borderless khawvela ramri khamtu a rawn lang
Globalisation kan vulh lian a, a nghawng chu ramri ṭhiah a ni. Ramri chu la awm reng mah se, ramri nei lo ang hrimin khawvel a kal a, hnam tin chi tinte hian min daidangtu ramrite chu thlawh khumin kan intlat pawlh ta a; mahni hnam nun zia te kalsanin culture khatah kan inchhung khawm mek a, kan intawllen mup mup a ni.

Hetiang hian ramri dan loh khawvel hi lo inrel uai tawh mah se, khawvel hian ramri a ni nei, chu ramri khamtu Pathian a ni. Ani chuan lei chung zawng zawnga awm turin hnam tin hi min siam a, kan tan hun bite min ruatsak a, kan awmna rite pawh min khamsak vek a ni (cf. Tirh 17.26). Mak tak maiin ramri khamtu Pathian hian min rawn kan a, “Mahni ram ṭheuhvah haw rawh u le,” min ti nia ngaih theihin mahni ram ṭheuh panin kan liam sung sung zawng a nih hi. 

Pathian inpuanna hi a chak a, thil a tithei a, a mite ngaih dan a her danglam ṭhin. Ramri hrula khawsa a, a daidova chengte hian hmun kilkhawra mi nih an hlawh lek lek ṭhin a. Tunah erawh chuan a ni ta lo. Mi tin mit fukna ber chu kan ramrite hi a ni a, mite en rawn ber chu ramri vengtute an lo ni ta. 

He hripui venna kawnga thawk chhuakte khawvelin a ngaisang a, Covid Warriors tiin a ko hial a, keini chuan chu aia hming ropui chu pek kan duh. National Warriors nih in phu a ni, hri chuh inveng si lo, he hnam hi inveng a, hnam vengtu pasalṭhate in ni e. Hetianga kan tih hi phungthluk thil a ni satliah lo va, inlak bengvarna mai pawh a ni hek lo. Kan ramrite hi Lalpa min khamsak, kan chhuahka leh kan luhkate a ni a, a him tur a ni, tih hriatna lama kan lo harh tak vanga sawi kan ni e. 

Ronald Regan-a, US President ropui ber zinga mi khan, “Mahni ramrite veng him thei lo hnam chu hnama chhiar tlak an ni lo,” a tih ngat ṭhin kha. Nangni ramri hrula, a thim a var pawh thlu thei lova ven buk nghaktute, he hnam kulh bing in ni a, kan himna leh kan damna in ni e. A thlafem (periphery) ni lovin, a hnukpui (centre) in ni tih hi he hnam hian chhinchhiah mawlh teh se. 

Covid-19 vs Tlawmngaihna-20
Coronavirus hi hripui chimawm leh tawrhhlelhawm tak zawng a lo ni e. Mihringte chungah zahngaihna tel lovin ro a rel a, natna na tak hmangin khawvel a sawisa a, thihna nunrawng tak hmangin lunngaihna thlan thim chhungah mi tam tak a nawr liam ta. Chu mai ni a ni lo, kan tlin loh leh mawi lohna lai ber pawh phawrh mualpho a hreh lo. He hripui hian ram ropui ber berte a hnungkhirh a, sawrkar lian leh ropui nia kan hriatte meuh pawh a hawihaitir mek a ni. 
He hri hian makna tak thil a nei. Hnam ze nunnawi hi a zah a, a chawimawisak niin a lang. Kan mawina ber leh kan ṭhatna ber min lai lansak zo hle mai. Kan Mizona - kan hnam hla phuahtu Rokunga'n ‘tangka leh rangkachak’ aia hlu zawk nia a hriat - tlawmngaihna tawmim mek chu he hripui hian ṭhawng thovin, khawvel ram tina chau leh ngui tak awm mekte mit hmuhah entawn atan min pho chhuak mek a ni. 

Thu leh hlaa kan kungpui ber pakhat chu Zikpuii Pa a ni. Ani khan kum sawm­paruk liam tawh (1954)-a a thuziakah, “Zoram rethei taka tlawmngaihna a chul tur erawh hi chu a uiawm chang ni lovin, a lunglen thlak a ni,” tiin a lo sawi dul raih tawh a. Nimahsela, Zikpuii Pa beiseina nen tlawmngaihna hi a thlir a, “Pi leh pute tlawm­ngaihna chu din thar leh tum tawh lovin, tlawmngaihna thar, ṭhangtharte rilrem zawng i zawng tawh zawk ang u,” tih a sawi tel tlat mai. 
Zikpuii Pa’n tlawm­ngaihna thar a beisei hi ‘Tlawm­ngaihna-20’ tiin kan vuah mai e. Kan hmachhawn mek Coronavirus hi Covid-19 an tih si chuan, a dona hmarua chu tlawmngaihna version thar, ‘Tlawmngaihna-20’ ni ve awm tak a ni. Chu version thar chu nangni nangni ral hmatawnga dingte siam chhuah a ni. 

He hripui hian kan rama rawn lut turin kawngpui zawh tur dang a nei lo. Miroram panna kawngpui hi rawn zawhin, rawn luh a tum dawn tih in hriatin in chhin bosan lo va, kulh kawngka atan in inpe a ni ngat a ni. Ngawhngawl takin kulh bangte chu a nawr a nawr reng ang a, a rawn chum dawt dawt reng tih hriain, chhun zan zawmin in ṭhutchilh ta reng a ni. 

He in thiltih huaisen hi thinbutut thiltih a ni lo, ni sela chuan in thin phu reh ruala reh inbansan daih tawh ang. Ni sawmnga chuang chu in tang mar ta a. Ram palaileng ngawtah chuan ni khat lek pawh hi a rei vawng vawng a, ram rehah zan khat lek riah chhuah pawh hi chauhpui tham a tling. Mahse, kan dam nan chauh in sawi thei lo va ni. Tlawmngaihnain thahrui fei tak pe zel che u rawh se.

Ramri in ven chhung zawng hian eng hrehawmin nge tuam che u kan hre vek lo ve. Luipui kuam karah ni sa vawl vawl in do dai a, khaw dur khuih khuih te, rial rum ri vut vutten a vau zam lo che u a. Thlipui leh ruahpui karah kan ram tan in ding nghet tlat a, kan hnam a ral loh nan engkim in tuar a ni. ‘Ni a sata herawt ang, ruah a sura chakai ang’ tih zawng zawng kha in neih avangin in dawl lo hi he hman tan malsawmna a ni a, kan himna chhan a ni e. 
In che tla vel TV-ah kan lo thlir e, mi thinlungah thu a sawi zel a ni. Hrang hlui leh rual u zawkte thinlung in chawk tho va, in zinga tel ve an chak a ni. In chet lak dante social media lama lo hmutu tleirawl rualten khaw dang hawi harsa an ti a, nulat tlangval ve hlan an nghakhlel e. 

In Ven Buk mawlhte hi mawi kan ti a ni. In sual zawh niah ngei pawh lang pe un kher lo mah sela, Tlawm­ngaihna-20 kutchhuak a nih miau avangin, kuta sak Babel in sang nazawng aiin a ropui zawk a ni, kan hnam himna kulhpui a ni si a. Kum sawmriat pahnih zet liam taa tunlainain a nam thluk tawh Zawlbuk hlimthla min hmuh nawntirtu a ni a, Mizo tlangval rualte rorelna chu a la tlusawp lo tih min hriattir a, thla a va muang em! 

“Eng chen nge?” tiin he Covid-19 thuah hian hnam tin kan inzawt vel ruai a ni. A hun a lo thlen phawt loh chuan tu man hri leng tawp hun kan hre pha lo ve. Kan hriat chian erawh chu hei hi a ni: mihringte tawmin mah ila, thilsiam dangte chuan an hun ruat pangngai an zui. Tun hi ṭo haw hun a lo nih tak avangin a rawn haw thim khuih khuih ang. Ruah sur thut hun a nih miau avangin a sur leh thut ṭhin ang. Rial pawhin a hun inher chhuah lai chuhin insum a tum bik lo va; chutiang zel chuan thlipui leh ṭek te pawhin an ze nghet an bansan thei lo. Chutiang zawng zawng karah chuan engtin nge in awm ang le, tiin kan mitthlaah in cham reng a:   

Tlai tlain lenkawl khua
a lo thim hian,
Riakmaw sirva leng iangin,
Riahna run kan vai tuk loh 
ram daiah,
Pial lei hmun rem 
kan bel e,


tih hla nen hian kan lo venpui ngawt che u a ni.
Min vengtu Pathian chuan engkim hi a hmang thiam a ni. He ram hung nana a hman kan ramria luite pawh hi hmanruaah a hmang thei. Tunah chuan la kam rih mah se, chung lam thiltihtheihnain a kuang a rawn chhung khah hunah chuan, Ṭiau lui te, Tlawng te, Chhimtuipui te, Langkaih ten an chhawk ang che ua, in hahdam deuh tawh ang. Chu hun a thlen hma chu i ṭang hram hram ang u. 

Lockdown chu‘luang chhuak’ tihna
Zoram mipui zawng zawngte dai thei hnatlanga thawk ṭheuh turin kan insawm e. Kan fimkhur loh zawngin he ram zim te hi thlanmual zau takah a chang thei a, ni hnih khat lekah damdawi in zau tak a ni duai thei reng a ni. Zam mai lovin, dawih aw chhuah mai lovin i ṭang khawng tlat zel ang u. Ven tur ramri nei hi i lawm ang u. Kan tlangmipui tak tak chuan mahni ram tia sawi tur an nei ve tawh lo va ni. Kan neih chhun hi a i hmangaih ang u. “Kan ram hi a ropui em vanga hmangaih kan ni lo va, kan ram a nih vang zawka hmangaih mai kan ni,” (Seneca) tih thu i hre thar ang u. 

Khawpui leh khaw chhunga chengte u, ramria ral hma tawnga dingte hi mihring ve bawk an ni a, an zingah khawsak harsa zawkte pawh an awm ve a ni. An ke a kham thei a, an ban a uaithla thei. Anmahni chhawktu kan awm thei em le? Keiniin a hmui tui tui kan inbarh tawn tawn lai hian, min veng himtute hi chaw ṭhing leh tuisik mai ring a, chau va, ṭamchhawl turin kan thlahhlam phal dawn em? Kan tih theih a tam lua lo a ni thei e. An mobile phone battery chau tur lo tihnunsaktuah tal kan ṭang dawn lo’m ni le? “Ram hmangaihtu tak chuan a ramin harsatna a tawh laiin a bikbosan ngai si lo va,” tih a nih kha (Auliq Ice). Hnam tlawmngai Mizote Dictionary-ah chuan “lockdown” tih hi “luang chhuak” tia hrilh fiah ni ngei rawh se. 

A tawp berah chuan hei hi i hre thar ang u. He hnam hian harsatna hrang hrang a tawk tawh ṭhin a. He ram hian chim buaitu a nei ve fo tawh bawk. Hun harsa leh hun khirh bik lo thleng ṭhin mah se, hnama min dintu Pathian avangin, a tawpah chuan tlawmngaihna puan zar bawk chu a inkhai sang leh ṭhin a ni. 

Tlawmngaihna-20 puan zar pawh hi sang takin lo inkhai ve ngei rawh se. Chutiang a nih theih nan ramrite khamtu Lalpa lam hawi ila. Chhung lam leh pawn lam indonaa hnehna min chantir ṭhintu Pathian hnenah: “Nang chauh kan thlang a che,” tiin i kun nawn leh ang u. Mizo hnam hi dam reng rawh se!