Burma (Myanmar) raltlante hi
Kum rei tak sipai thuhnuaia an awm hnuah Burma ṭhalaiten Democracy hruaitu ropui Aung San Suu Kyi hovin Mipui sawrkar an din a. Lei rem rapin dinhmun an siam ṭha dawn mek a, khawvel ram hrang hrang leh a thenawm ram ten beiseina sang tak nen an thlir rawn laiin Febuary ni 1, 2021 khan an sipai lal Min Aung Hlaing hovin mipui sawrkar nam thluin sipai sawrkar an din leh ta.
Mipui thinrim an sapatal a, nasa taka sipai sawrkar dodalin an theih ang angin hma an la a. Sipai hovin an thuneihna vawn him tuma mipui chunga kut an thawh dan pawh a rumrain an rothap ngei mai. Mihring nunna a sang tel leh sing tel an chan tawh a ni. In leh lo bakah an rohlu engzata tam nge sipai sawrkar hian a tih chhiat sak tawh a, engtin tak nge a la tihchhiat sak chhunzawm zel ang tih rin thiam ngaihna pawh a awm lo.
Democracy nam thlu a Sipaiten thuneihna an inpek (coup d'etat) hi zan khat phur thut leh rui lungpuam tha thovin thawk leh khata ti thut an ni lo tawp tih a chiang chho zel a. Ruahmanna fim fel tak, alo berah Min Aung Hlaing a dam chhung tal hi chu daih turin ral an rel lawk ngei ang tih chu a hriat thiam theih. Burma mipuiten pathian tluk thaw thanga an ngaihsan an hruaitu, Aung San Suu Kyi chu sipai sawrkar chuan che thei hauh lo turin an hreng bet tlat a. Chhuanlam fahrah te te hmangin thubuai rip tak tak an awrh belh tir mawlh mawlh mai bawk a ni. Tun thlenga thubuai an pek tawh avang pawh hian dam chhung lungin tan theihna khawp thubuai a awrh tawh a nih hi!
Chutih laiin United Nations Organization (UNO) lah chuan thu bakin Burma mipuite thlavang a hauh ngam mang si lo. US President Joe Biden pawh hi a duap deuh zul mai si a. Indian Prime Minister Narendra Modi lah India-in a zar kan zo deuh fe na tur ni lovah chuan a inrawlh duh der bawk si lo. Chu a chhapah a foreign policy pawimawh tak Look East (Act) Policy hlawhtlin nan tu apawh nise Burma sawrkar hruaitu chu tih lungawi loh a hlau em em mai bawk si. (Asia khawchhak ramte nena inzawmna ṭha nei tur chuan Burma ram kal tlanga sumdawnna kawngpui sial tlang a ngai tlat si). Chung zawng zawng aia Burma sipai sawrkar huangtauna chhan chu a phena awm China Communist Sawrkar hi a ni.
Zep nak emaw Burma rama democracy paihthlatu hi Min Aung Hlaing ni lovin China hruaitu ropui, an President Xi Xinping hi a ni tih phat rual a ni si lo. Burma ram tan hian democracy kawl hi a eng mai mai kher lovang. Chuvang chuan Burma mipuite tawrhna hian engtia rei nge a awh ang a, thisen engzata tam nge far zel dawn a tih leh nunna humhim duhin an ṭhenawm ram India (Mizoram) ah hian raltlan engzat nge la rawn kal zel dawn tih chu hriat thiam theih a ni ta lo.
India sawrkar leh refugee: India sawrkar hi UN Refugee Convention 1951 pawm duh lo zinga ami a ni mauh mai a. UNO hnuaia khawvel huapa raltlante ngaihven a, an human rights leh dam khawchhuah nana an mamawh ngaihtuah saktu United Nations High Commissioner for Refugee (UNHCR) pawh a thawhpui ṭha duh mang meuh lo a ni. Tibet leh Sri Lanka aṭanga India rama raltlante a ngaihsak ṭhat viau laiin ṭhenawm ram danga aṭanga nunna humhim tura rawn ral tlante chu a chhawmdawl ṭha duh tlat lo.
Chutih laiin fin kherek chhuahin an ṭhenawm ram Afghanistan, Bangladesh, Pakistan aṭanga Muslim ni lo raltlante chu khua leh tui nihna pek tumin December 2019 aṭang khan Citizenship Amendment Act, 2019 hmangin a buaipui leh lawi si.
Burma Rakhine state a Rohingya Muslim India rama rawn raltlante pawh Refugee Convention 19521 kalhin India chuan Burma ah thawn kir a tum ut ut reng mek bawk. Tuna Burma buai avanga Mizorama rawn lut mek te pawh hi India sawrkar laipui chuan a uksak ṭha duh der lo va. Heng raltlanho hi sakhuana kawngah Kristian, Bhuddist leh Muslim te an nih miau avangin lo chhawmdawl hi kan central sawrkar Hindu sakhua dah pawimawh em emtute hian an duh lo lui a ni ber awm e!
Mizoram leh Burma raltlan: Burma ram buainain a nghawng nat em emna khi kan Zohnathlakpuite chenna Chin province a ni a. Chin state luahtu tam ber khi Zofaten thlang kan tlak zel kawnga hnufum deuh, Ṭiau lui kân ve hman ta lo, British sawrkarin Burma ram chhunga a rin luh tak kan thisen zawmpui, kan u leh naute an ni. Thinlung leh sakhuaah kan la inzawm tlat a. Kan nunphung, kan sakhua, kan incheina leh ei leh in kan ṭawng thlengin kan la inzul vek mai. Hengte avang hian Mizo mipuite'n khawngaih leh duat takin kan lo dawngsawng a. NGO, Kohhran leh sawrkar, zirlai pawl thlengin nunna humhim duha kan hnena rawn tlanchhiate hi kan lo kuangkuah a nih hi. A ropui a, a Mizo a, a Pathian thu hle bawk.
Hetih lai hian kan sawi tawh angin sawrkar laipui chuan heng kan unau raltlante hi a bengkhawn ṭha duh der lo a. Kan MP zahawm tak pahnihten Delhi tlangah, Parliament House chhungah ngeite pawh raltlante chhawmdawl kawnga sawrkar laipui an phutna tlangaupui sateh mah se, Central sawrkarin a beng a chhu ngawng tlat. Kan Chief Minister zahawm tak pawhin central hruaitu lu ber berte thlengin a ngên chamchi tawh na a, anni lahin vut laka vawih ang tluk lekah min ngaihsak nge maw ni!
State pachhia kan ni a, kan ei leh bar dinhmun pawhin a tawrh hun a awm dawn a, kan tlin loh hun a la thleng lo vang tih a sawi theih loh. Chumi piah lamah hnam tlem kan ni a, a sang tel, a sing tel raltlante hian min chenchilh kumkhua dawn ta mai se, kan khawtlang nun hian a dawl zo ang em? Mi leh sa kan inpawlh sawp lutuk hian kan hmalam hunah eng anga nghawng lian nge a neih ang tih hriatthiam a har a. Heng vangte leh thil dang vangte hi a ni ang nge, tun hnaiah YMA hruaitu lam aṭangin Burma raltlante dawn sawn kawngah thikthu chhia ṭawngkam a ri ta zauh zauh a. Sub Headquarters YMA hruaitu ṭhenkhatte'n thuchhuah an nei ta hlawm.
Refugee Convention (Geneva Convention), 1951 chuan raltlante hi tihluihna hmanga an ram lama thawn let a khap hmiah a. Tin, raltlante tana an rama letlehna kawng a awm ngang loh chuan khua leh tui ang chiaha an human rights humhimsak leh an chanvote pek ve a phut a. Chu mai ni lovin an awm rei viau hnu phei chuan khua leh tui nihna (citizenship) hial pek tur tiin a sawi. Chutihlai erawh chuan, sawi tawh angin India hi Refugee Convention 1951 pawm duh lo ni mah se, fing kherek takin Citizenship Amendment Act, 2019 hmangin ṭhenawm ram aṭanga India a rawn raltlan inbengbel tate chu Muslim an nih loh chuan khua leh tui nihna pek hial a tum ta zawk a nih kha.
Heng zawng zawng ngaihtuah chung hian Mizote pawhin kan unau rawn raltlante hi lo dawnsawn dan fing fel takin ngaihtuah ila. Kan unaute an ni a, kawng engkimah kan la inzul vek tho bawk a. Anni hi lo ngaimawh emaw lo huphurh lutuk lem lovin Mizo hnam kan lo lenzual theih nan leh kan population a lo len deuh ve theih nan; i lo kuangkuah bet tlat mai ang u hmiang. Hlauhthawn tur zawnga kan chhiat phahna lam tur ngawt thlir lovin heng kan unaute hi kan nunze dik pangngaiah lo baptist tum ila. Mi tlem te suahsual rawngbawl an lo awm palh a nih pawhin, kan thuhnuaia kan dah tlat na na na chuan an langsar reng lo tawp ang.
Zirna te, an hriselna venpui kawngah leh ei leh bar thawhchhuah kawngah kan hnung zui turin pawm bet tlat ila, Mizo ngawih ngawih turin an rilru sutthlek leh nunphung kan hmin thei mai dawn lawm ni. Kan state population a te lutuk leh kan inthlah pung chak lo lutuk hi India ram pum huapah pawh kan nep phah a nih hi maw le. Assam-ah mihring nuai za chuang an awm a, keini nuai sawm ṭen ṭawn ringawt mai hi chu kan tlem lua e. Burma raltlante hi Central rilru fin kherek hma khalhin, ti teh u, i dawngsawng ang u. Mizote'n ram ropui kan siam theih nana Pathianin mal min sawmna hmanrua an ni mai thei asin, heng kan unau raltlante hi.
- Dr C.Lalhmanmawia, Aizawl North College