Written by
C.Lalaudinga

Ngha fuan veng ti loin, ngha fuan hak/ humhalh

Nghafuan chu eng nge?: Sangha nu hian tui (egg) an pai ṭhin a, chu chu Sept, Oct, Nov - December thla vel hi a ni tlangpui. Luipui fintu kawrte-ah sanghate chuan an tui pai chu tui turin an zawh chho a, lo fing khat zet emaw a aia hnai deuhah sanghate chu an awm khawmin an indelh thuah ṭeuh a, chu chu ‘a se-ek’ an ti.

Chutia an indelh thuah ṭeuh chuan, an tal vel nawk nawk a, an tuipai chu an cheh ṭhawt ṭhawt ṭhin a ni. An zingah chuan a pa an awm ve a, a pate chuan an chi tui pawl an thlauh ve bawk a, tuiah chuan a pawl nguai nguai bawk. A pa chi chuan a nu tui a zu bual avang chuan sangha tui chu nunna nei turin a lo awm thei ta ṭhin a ni.

Sangha nu tui chu a pa chi tui pawl tel loin a keu thei lova, a nung thei reng reng lo bawk. Chuti ang sangha chi insiam dana awmkhawm chu ‘ngha fuan’ tih a ni - ngha fuan chu sangha inhawrkhawm, inlar khawm, in tialtual tihna te pawh a ni ang. Sangha zawng zawng hi an fuan dan a inang vek lo. A bikin nghalim hi an ni duh deuh a. Sangha ṭhenkhat chu lipui tui bakthla ah, li pui kam ṭiau vut tui chim chinah te an fuan ṭhin.

Nghafuan ven chu?: A chunga sangha luitea an awm­khawm kha, an tui zawhah luipui lam (kawrte mawng lam)ah an chhuk a. Luipui thlen hma, kawrte chhuahah chuan ‘bawng’ (bawmte) an dawh a sangha chu an bawm dawhah chuan a tla khawm ṭeuh a, chu chu an la a, ramhnuaiah riah chilhin an rep rova, an phur hawng ṭhin. Sangha suat dan chi khat a hek theih dan ber kan ti thei ang; empai sarihte pawh a tling thei.

YMA/ Khawtlangin nghafuan an veng, tih hi a dik thei em?: Tunlai hian khaw tam takha YMA nula leh tlangvalte hian khawtlang ranrualna nen Sept, Oct, Nov thla vel hian an ram lui zawng zawng nghafuan humhalh a, suat an khap a, dan zawm lote vengin ramah an riak hial ṭhin. Chu chu ‘nghafuan veng’ tiin an sawi leh tho mai si. Pi-pute aṭanga nghafuan veng (ven) kan lo tih chiah a suat lam kawk zawka kan sawi ṭhin kha an hmang leh tho si. Hei hi a dik thei lo.

Engtia sawi tur nge?: Mizoten ṭawng upaah chuan zuah emaw humhalh chu ‘hak’ an ti bawk ṭhin. A chianna chu Lal kan neih lai kum 1950 hma lamah khan khawtin khan khaw himna atan dai velah khawhimna thing zuah ‘hak’ kan nei ṭheuh a. Chu chu sap ṭawnga kan sawi chuan khawhimna ‘reserve’ kan ti bawk. Pi pute kha chuan kan bawrhsapten ‘reserve’ thing kha min tihsak mahse, ‘hak’ tih hi mimir lam dan a ni.

Kum 1911 leh 1959 Mautam khan khaw ṭhenkhatah sazuin an buh a seh zawh laiin a seh ve lohna ram a awm nual a, chu chu a ‘hak’ an ti a. Lo ṭhen­khat a seh laiin an ri chiahah seh loh pawh an awm a, chu chu kan lo chu a ‘hak’ an ti ṭhin. Chutiang bawkin mau rah ve lo mual pawh ‘mau hak’ an ti.

Chuti chuan ‘hak’ tih chu zuah, ‘hmaiha him’, humhim ti te pawhin a sawi theih ang. YMA leh khaw­tlangin sangha fuan an humhim, an zuah chu ‘nghafuan veng’ ti lovin sanghafuan an ‘hak’ or nghafuan an hum, an humhalh, an zuah eng ber emaw hian sawi zawk tur a ni e.

Mizo ṭawng ‘hak’ tih hian a kawk ber a ni. Khawtlang Y.M.A. ten nghafuan an hak or nghafuan an humhalh/ an zuah ti ta ila, a eng emaw ber hi kan hman chuan a dik ang. Nghafuan veng chu ti lo hram ila, kan ti a nih chuan sangha a tam thei ang bera suat mang tur tihna a kawk a ni.

- C.Lalaudinga