Written by
- Dr J Lalramchhuanga
MD (Medicine)

COVID-19 AVANGA HAW RÛNPUI KAN NEIH MÊK HI

India ramin ram ralmuan laia khawvela haw runpui lian ber "Vande Bharat Mission" a kalpui ṭan a. India mi ram danga tângkhang maktaduai tel hruai hawn tum mek a ni. A thawhkhatna May ni 7,2020 ah 
ṭanin, khawvel ram hrang hrang Gulf, Europe, United States te telin, Indo lawng lian te, sipai thlawhna leh Civil thlawhna hmanga hruai hawn mek an ni.

North East a kan unau tang­khangte pawh kan state-ah hruai haw an ni a. Tunah India ram laili (mainland) a mite hruai hawn tuma hmalak mek a ni bawk. Tin, India ramin khawvel ramdang 
aṭanga a hruai haw mekah pawh kan state a mite an tel ngei tur a beisei a ni.

Kan unaute, kan fate hmuh kan chak leh anni pawh rawn haw chak em em te an ni a. Tun ang hun harsa leh ralṭi-ah, mahni ram ngei a awm chak em em te an ni. Sawrkarin an hawn theihna tur a ruahman hi a lawmawmin, a thlamuan thlak takzet a ni.

History-ah i thlir kir zawk ang aw
Khawvel hripui leng rapthlak bera an sawi ṭhin chu kum 1918 a lêng - Spanish Influenza/Swine Flu kha a ni a. Mi maktaduai 50 aṭanga 100 inkar a suat a ni. Inkai a awlsamin, darkar 12 chhung lekin mi tam takin an thihpui a. Ruang phumna tur leh a phumtu tur pawhin an daih sênglo an ti.

John M Barry an a lehkhabu 'The Great Influenza' a a ziah dan chuan, kha hripui kha America-a Haskell County, Kansas state-a vawk aṭangin mihringah a kai niin a ziak. A natna an kai aṭangin reilote ah tam tak an thi nghal a, inkai chhawn a awlsam em em bawk a. A khaw mipui kai thei chinin an kai deuh vek hnuah, midang kai tur awm ta lo chu a reh zui ve ta mai a. 

Hetih lai hi khawvel Indopui 1-na hunlai a ni a. America chuan sipai ṭang turte hmun hrang hrang aṭanga lakhawmin, chung zinga tam tak chu Camp Funston (Fort Riley), Kansas-ah an dahkhawm a. Heng ṭhalai kalkhawm zingah hian, Haskell County khuaa tlangval ṭhenkhat hripui kai damchhuak nia hriatte an tel bawk. 

Hetih hunlai hi 1918 kumtir lam a ni a, thlasik a na hle mai. Sipai hote chu puanin (tent) ah blanket pânte nen a muttir an ni a. A vawh em avangin an Commander chuan barrack-ah a insawntir vek a, mi tam tak chu tawt takin an inkarah awl pawh awm hlei thei lo khawpin an in êk beng ta a ni. 

Chutah le, khuh leh khawsik an nei ta chuah chuah mai. Kar tam a liam hmain chu sipai hmunpui chu hripuiin a bei ta vak mai a. Sipai sang tam tak an damlo a, engemaw zat an thi bawk. Rei vak lovah hripui chu a ziaawm leh ta mai a. Tichuan, sipaite chu Europe lamah râl bei tura thawn darh an ni. 

Europe ramah chuan chu virus chu a insiam danglam (mutate) ta a, a hma aia nasa in a hrik a chak zawk ta sauh a. Sipai tam tak an inkaidarh leh ta a. Khawte leh khawlianah raldo turin sipaite an thawn chhuak chum chum a, an kalna apiangah a hri an pu darh zel a, kawng laka an chawlhnaah te, an bulhnai a mite an kai chhawng zel a, sipaite aṭangin mipui (civilian) in an kai chhawng ta thuai a. Europe khawmual pumpui fan chhuakin, rei vak lovah khawvel pum a fan chhuak ta a ni. 

US raldo sipai hawng­ten an ram lamah an va pu darh nawn leh a. Sipai thi an tam hle mai, an chhungte an ruang la tur mi engemaw zatin an kai chhawng leh a. He hripui hi khaw­velah vawi thum a thual nawn a ni. Victor Vaughan, Surgeon General of the US Army chuan, "Hetiang ang reng a hripui hi a lêng a nih chuan, kâr reilote chhungin khawvel mihringte min suat vek ang," tiin a sawi nghe nghe. 

Indopui pakhatnaa thi zat aia tam daih he hripui leng hian a suat a. Fahrah tam tak a siam a, mi tam takin an nu leh pa, fa te sûnin, a rapthlak tak zet a ni an ti. Chu hripui tidarh chaktu bera an sawi chu, khawvel hmun hrang hranga indopui avanga sipaite chetvel (movement of troops) nasat lutuk vang a ni tiin an sawi. 

San Francisco in kha hripui thawhhnihna (2nd wave) kha an tuar nep

A thawh hnihna kha a rapthlak bera sawi a ni. Mahse, San Fran­cisco khawpui chuan an tuar mang lo, a hunlai a mite mak tih a tling. 

Engtin nge an tih?
Khatih laia an tual chhung sawrkar (local government) khan an mithiamte (health expert) thusawi an ngaithla a, an zawm bawk. 

Public health Director William Hassler-a kaihhruaina hnuaiah a hri vei awm hmain an Lawng chawlhna hmunte lut leh chhuak awm lo turin an khuahkhirh nghal a. School leh puipunna hmunte an khar nghal vek a. Khawpui kha zone hrang hrangah ṭhenin, hri vei an awm palha dah hrang nghaltu tur team an din a. Kha hripui khan khawpui a luhchilh hma hauhin a lo thlen huna hmachhawn dan tur an lo duang lawk vek a ni. Mak ve deuh chu, kut sil uar turin an ti a. Tin, hmai khuhna turin puan (cloth mask) an lo sem bawk. Police ten mask vuah ngei ngei turin an ti a, mask vuah lote chu silaiin an kâp hial an ti. Mipuite ina tawmim turin an ti a. Inkalpawh theih loh nan kawng an block a, shot-gun nen zuk veng hiala mawle! Kha tih lai khan Local task force ti ve tak ang maw... 

Heti taka an ṭan nasat avang hian, a hlauhawm ber thawh hnihna (2nd wave) ah San Francisco khawpui a him. Social distancing an lo zawm ṭha em a ni. Kan ram, India-ah mi maktaduai 20 chuangin kan thihpui thung a ni. 

Keini hi engtin zel nge ni dawn ta?

Ni 40 zet Lockdown kan nih hnuah, khawvel history a haw runpui lian ber ṭan a ni ta. Kan fimkhur tlan a ngai hle. Hri inkaidarh runpui hunah kan chantir ang tih a va hlauhawm em! India rama leng mek hi a thawk nep deuh (virulent lo) zawka kan ngaih mek laiin, a thawk na zawka kan hriat European strain leh a dangte kan hãwn khawm lovang tih hi sawi harsa tak a ni. 

Kan Indian scientist ten an hrilhlawk/ projection aia tam daih case kan neih mek lai leh, a vawrtawp hun atan June July vel ni tura an sawi lawk mek lai hian, kan lo fimkhur takzet a ṭul. 

Zan hnih khat thil thu lekah Green zone aṭanga Red zone a awm theihzia kan state ṭhenawm aṭangin kan hria. Chuvangin, inveng tur hian mi tam takin a hrî kan vei phawt emaw kan thihpui phawt hi a ṭul lo, i ṭan nghal mai ang u, a tlai hmain. Spanish flu a lên zawh khan, ram tam takah hnathawk tur an awm lo, a rah seng tur an awm lo. Ram economy chu a damchhuakte bawk khan an rawn siam ṭha leh, dam khaw chhuah theih hmasak phawt hi a pawimawh. 

Nitin Covid 19 hri vei kan la pung zel a. Europe khawthlang lam an ziaawm deuh ṭan thung. Chutih mek laiin, Europe khawchawk lam te, Africa, South East Asia, Eastern Meditarranean leh America lamah case a la pung chho zel a. A hrî kai thar pakhat zel hian chhungkua leh ṭhiante engemaw zat an nei a, chungte chu an kai chhawng zel thei a ni.

WHO hotupa Dr. Tedros Adhanoma'n Lockdown thlah dul chungchanga a ngaihdan
1.    A hri vei kan zawng chhuak ṭha tawk em? A vei zat a tlahniam em? In kaihdarhna kan titawp thei em? 
2.    A hri vei hmuchhuak a, dah hrang a, test a, enkawl thei vek tur leh contact te chhui vek turin kan health system a chak tawk em?
3.    Damdawiin leh nursing home-ah te a hri laka invenna an nei ṭha tawk em? 
4.    School, hnathawhna leh puipunnaah invenna ṭha tawkin a kalpui theih em? 
5.    A hri vei hmun dang 
aṭanga lo lut tur kan lo hre chhuakin kan lo enkawl thei ang em?
6.    Mipui vantlangten he hripui hi an hre chiang tawk em? A invenna te leh nunphung tharte an zawm ṭha tawk em? tih te hi a ni. Ngaihtuah ngun ngai tak a ni. 

Heng zawng zawng hi uluk taka zawm a nih loh chuan, inkharkhip/ Lockdown leh thuai hi a hnai thei a ni tiin a sawi bawk. 

Khawvelah hian hriselna atan liau liau kum tin US pawisa dollar 7.5 trillion (almost 10% of global GDP) hman ral a ni ṭhin. Hriselna atana pawisa hman tamzia hi a zat sawi sen loh a ni hial awm e. Mahse, mipuite hriselna leh natna dona kawnga hmalakna hian nunna tam tak a chhanhim a, sum sen ral aia tam daih a hûm thung a ni. Chuvangin, invenna hi damdawi aiin a ṭha zawk mai pawh a ni lova, a tlawm zawk daih a, kan tih ngei ngei tur a ni zawk. 

Spanish flu len lai aiin khawvel kan inkalpawh nasa tawh a, Mizote pawh kan awm darhsarh tawh hle. Khatih laia khawvel dâp tura thla tam a mamawh ṭhin kha, tunah chuan darkar 18 lek chhungin khawvel a dâp chhuah thei ta. 
Sawrkarin theihtawpin hma a la a. Hri vei tam dan a zir te, ei leh bar zawn ṭulna avangte leh ram economy ngaihtuahna avangin inkharkhip thlahdul mek a ni. He hun hi kan hmang thiam lo ang tih a hlauhawm hle mai. Kan hmaah hian hun thim zawk a lo thlen loh nan inbuatsaihna hun atan lo hmang zawk ila. Lockdown strict taka kalpui a lo ngai leh a nih pawhin kan khawsak a harsat lutuk loh nan ngaihtuahna lo sêng ila. Italy-a mi tam tak an thih hnu, an ram dinhmun ziaawm hreta an hriat avang leh an economy an ngaih pawimawh luat avanga Lockdown an hlih dawn khan, an City Commissioner pakhat chuan ti hian a sawi, "Sawrkarin kan tihtheih tawk kan ti tawh, tunah chuan in thu a ni ta e" tiin. 

Keini pawh kan himna tur chu mimal leh chhungkua tin kan fimkhurna-ah a innghat lian hle tawh dawn a ni. Kan inthlahdul lai taka haw rûnpui hi inkaidarh rûnpui hunah i chantir lul lovang u. 

Engtin nge an sawi ṭhin kha?
'Mipui hriselin ram economy tluchhe tawh an siam ṭha leh thei a, mitthi erawh tihdam theih an ni tawh lo.' 
Ngai rawh, damna leh hrisêlna ka rawn thlen ang a, ka tidam ang a, muanna leh himna nghet ka hmuhtîr ang.     - Jeremia 33:6