Written by
Zualte-a Hnamte
Rahsiveng, Lunglei

ṬHALAITE LEH POLITICS

Tûnlai khawvêl ṭhalaite khawvêl, nu leh pa leh rual û zâwkte’n “Mut nachâng hre lo, thawh nachâng hre lo,” ti a, hming hnâisâi lo leh zahpuiawm tak min pêknaah hian ṭhalaite hi kan mûm mai mai a hun ta lo. A tel lova kan awm theih miah loh, ṭhalai tam takte’na kan hmuhsita kanhmuh hniam leh kan tel ve-na tlâk loh hiala kan ngaih ṭhin chu ‘Politics’ hi a ni âwm e. Vân-a indona awm chhun “Vânindona” pawh kha Vân politics kal sual aṭanga irh chhuak a ni a. Chuvângin, a kal suala kan ram boralna thlen thei Politics hi beng sikin, beng chhiin, beng hawngin kan ngaihtuah a ngai ta!?

Han en teh mah: I chaw vawi khat bârah, i gas cylinder bûr khatah, i Sunday zîng chawhmehah, i perfume rimtui leh changkâng takah, i pheikhawk chang­kâng takah, i kawr leh kekawr changkâng takah, i Cosmetics man to takah, i rangkachak tlereuh inbel man to takah, i Mobile phone changkâng takah, i Computer leh Laptop changkâng takah, i bike leh Car changkâng takah, i chênna concrete In chhâwng khir khâwn uaih khawpa ropui takah te khân “Politics” a inrawlh vek a; politics-in a nghawng vek a ni tih hi hai der suh ang che.

‘Politics’ tih ṭawngkam hi Greek ṭawng ‘Polis’ tih thumal aṭanga lo piang chhuak a ni a; a awmzia chu “Mahnia fel taka ro inrêl” tihna a ni. A chian lehzual nân heti hian han dah chhuak ta ila: Hringnun hi ramsate ang ngawt a, a chak chak leh a huai huaite dinchanna tûr a ni ngawt lo va. Ramsa leh thilsiam dangte aia chungnung leh chungchuang, danglam leh dangdâi bîka siam; rilru leh ngaihtuahna nei (Moral and Intellectual being) kan nih avângin, tu pawh a rethei pawh a hausa pawh, a tê pawh a lian pawh, a mâwl pawh a fingte paw’n; tih bîk leh thlei bîkna awm lova kan chanvo leh chanpual tûrte hêk lo, hêu lo leh pelhê lova rual tlâng leh rualkhâi taka kan chan a, hma kan sâwn a, hma lam kan pan theih nâna rorêlna fel leh dik neih hi Politics-in a tum chu a ni.

Central leh foreign politics chu i hre lo a ni mai thei, i la thiamawm e; mahse, i state, i ram neih chhun “Mizoram Politics” che vêl leh thu kal lam leh haw lam hre lo ṭhalai lehkhathiam i nih chuan, i inngaihtuah chian a ngâi a ni. Politics hi tute emaw ei rûk hmang, hlemhlê, sum men-a meng, pamham, mahni pum puarna atân chauhva ram hmangaih leh bumhmangte tâlna leh chêttlatna hmun atân ngawta siam a ni lo va; nang mi ṭha, bright, chak leh vanglai hun hmang mêk tâna inrawlhna chi; i kuta awm leh innghat a ni asin!

Politics hi piantharsan chi a ni lo va, piantharna nun nêna luh chilh chi zâwk a ni. I ram ‘Political matter’ hriat loh leh ngaihtuah loh hi inlâk changkânna chi a ni lo. I changkânsan thei lo va; i changkânna tûra kâilâwn pawimawh tak a ni zâwk tih hi i theihnghilh thiang lo a ni. Politics hi mi ṭha, mi dik leh Pathian mite inhnamhnawihna tûr a ni tih kan pawm a, kan chêt chhuahpui hunah kan ram politics hi a kal dik a beiseiawm ang.

Mi ṭha leh dik ni-a kan hriat tam takte’n Politics hi an tel ve-na tlâk loh, an inrawlhna tlâk loh leh an chêt ve-na tlâk lovah ngaiin kohhranah an tawmimsan ṭhup a; ram hruaina hna chu thlarau chang sâng vak lote kutah an dah ta em maw tih tûr khawpin kut an silsan fo ni te paw’n a lang ṭhîn. Ram development hi direct-in kohhran huang aṭanga khawih chi a ni lo va, Political field-a luh chilha khawih ngai a ni.

A nihna takah chuan, Politics hi piantharna nên a inhmeh a, a inmâwi a, a inrem a; kal tlâng âwm tak a ni. Politics hi a tenawm ngawt loh va; a khêltu, luh chilhtu leh a fawng vuantu tam takte (an vai erawh chuan an ni lo) luh chilhnathinlung leh an khawsa zia hi an bawlhhlawhin an tenawm ṭhin êm zâwk avâng hian, mi ṭha leh rin tlâkte inrawlhna tlâk loh angin a lang chhuak mai zâwk fo a ni. Chu’ng mite dîpdâl leh dîp ral a; nêk chêp, nêk sâwr leh nêk chhuak tûr chuan vawiin leh naktûk mil-a inher rem thei “ṭhalai” thothâng ṭha kan ram hian a mamawh tawh a. Thu hlui leh thu mu hnû kài tho va, ram tâna thil ṭha ti hman lêk lo leh, ram development mangnghilh ṭhak khawpa politics chhe mî khel ṭhîn mi hlui - “Outdated Politician”-te hi kan ram hian a phum bo a ngai ta.

Kan rama mi tam takte’n politics khêl ni-a an inhria hi chu Politics tarmit dik tak vuaha han thlîr chuan, a lem mai a ni. Tu te mai pawh hian kan phâk chin chinah politics hi kut silsan a, lehlam hawisan a, inkuangkuahsan lovin; kan ngaihvenin a her dikna hmanruaah ṭan kan tum tûr a ni. Tû pâ hausakna emaw leh a rosumte emaw ngawt hmanga ram hi tihhmasâwn theih tak tak a ni lo va; ram din chhuahna hmanrua leh ram economy siam ṭhatna atâna hman tlâk a ni lêm lo. Ram development chu political field aṭanga inṭan a ni a; ram kal siam tûrin politics hi sîrah kan hnâwla kan hnuchhawn a thiang lo a ni. Chuvângin, politics khelin eng political party emaw-ah inziak lût kher lo mah la, i ram politics hi ngaihtuah la, ngaihsak la, ngaihven la; i phâk tâwkah inrawlh tum ve fo ṭhîn ang che.

Zoram hi, i duh emaw, duh lo emaw nakin lawkah i kutah a la awm tho tho dâwn a. I duh lo a nih phei chuan “Chakma” kutah pawh a awm thei a ni. Chuvâng chuan i nimin, i vawiin leh i naktûk nuna lunglâwmna leh lung­ngaihna, thlamuanna leh thlaphânna, beiseina leh beidawnna, khaw vâr leh khaw thim thu-a awmzia nei ‘Politics’ hi i tel lovin a liam mai mai phal suh ang che.

- Zualte-a Hnamte, Rahsiveng, Lunglei