Written by
Haukhuma Hauzel

KAN MLA TEN MIPUI AI AN AWH EM?

He zawhna hi mi puitling inti tan chuan zawh âwm lo tak a tih theih awm e. Tunlai kan Zoram thil thleng te ngunthluk taka ngaihtuah erawh chuan hetiang zawhna hi thil âwm lo lutuk niin a lang lo.

Tunhnaia kan rama issue pawimawh tak tak lo lang te zingah Champhai NGO Co-ordination Committee-in 'dikna tundinna' tura hma an lak leh Chhimbial tana RT-PCR khawl bun chungchang chauh tarlang ila, he zawhna chhanna hi a hmuh theih mai awm e.

Aizawl Post, January 31, 2022 kan chhiar chuan hetiang heading hi kan hmu: “Mipui aiawha ‘aw’ hriat tur awm loh vangin rilru na.”

Champhai 'dikna tundinna' tura NGO-te hma­laknaah, mipui aiawha thlan­te’n aw an chhuah ve lo chuan an rilru a ti na tih Champhai District Joint NGO chuan an sawi. Dinhmun khirhkhana an awm lai leh diknain rorel se tia hma an lak laia mipui aiawha an thlante’n aw an chhuah lo chuan an rilru a ti na hle tih an sawi.

Champhai NGO thu­chhuak chuan dikna tundin nana hmalak ṭul niin an hria a, November 13, 2019-a Home Ministry-in dan loa kuhva sumdawn khapna a tihchhuah leh December 18, 2021-a dan lo a sumdawngin Dis­trict Magistrate laka FIR a thehluh te chu mipui­­ah dikna tundin a ṭulzia tlangauna hmanraw rem­changa hmangin, January 14, 2022-a NGO ṭhukhawm chuan dawr, bazar leh sorkar pisa khar, mipui kawngzawh te hmangin mipuiah diklohna leh hlemhletna ti lang tura hmalak a lo rel a ni.

Hengte bakah hian mipuiin diknaa rorel an duhzia lantirna, he ‘mass movement’ hi sorkar laipui hriat thama lungawilohna lantir nan Republic Day pawh an ‘boycott’ tih an tarlang.

Heng thil ka ngaihtuah lai hian Vanglaini February 3, 2022-a ‘MLA tlanchhia neih fo mai hi’ tih thupui hmanga Lalrinchhana thuziak khan mi han deng leh zawt mai!

He thu ziaktu hian Cham­phai Instagram page a thuziak, “Bo zawnna: Pu TJ Lalnuntluanga, Pu R Thiamsanga, Pu Ram­thanmawia te khawnge an awm Champhai mipuite’n an hre lo,” tih inziak a hmuh thu a sawichhuak a; “mipui aiawha thlan tlinte’n party dah lal zawk avang leh party lama pute hlauh avanga mipui ‘ai’ awh ngam lo ta fo mai hi a vei awm ta takzet a ni” a han tih chuan thin a khei zak mai! “Indo laia ṭan lam nei ngam lo chu mi dawihzep an ni an tih ang maiin, Champhaiin buaina an tawk a, issue lian tak an khel laiin Champhai MLA pathum chu an reh tlawk tlawk mai a ni” a han tih te pawh hi dawt mai ni chuan a lang lo!

Hei mai hi a la ni lo leh nghal! “Lunglei mipuiin RT-PCR laboratory duh a an nawr lai khan, sorkarin chhim lam mipuiin a hranpa a RT-PCR khawl an mamawh loh thu te an sawi khum khan, Lunglei MLA te khan an mipuite thlavang an hauh ngam miah lo” tih a tarlan te kha a dikzia hretu chu Zoram mipuite kan ni.

Chhim bial mi ṭhenkhat chuan an bialtu MLA te in hmun ngeiah an lungawi lohna ‘poster’ an tar khum hial a nih kha! Chhim lam mi ṭhahnemngaite khan High Court hial thlenpui lo se, RT-PCR hi tun thleng paw’n an la nei lo mai thei! Vawiin thlengin Chhim bial MLA te’n an mahni aiawh tura thlangtute hnenah ngaihdam dil chu sawi loh, ngaihhnathiamna an ngen thawm hriat tur a awm lo.

Hetiang hi kan dinhmun awhawm lo zet a ni tih ka ngaihtuah laiin, college kal laia Political Science lehkhabua ka thu hriat riai ruai “recall” tih ka hre chhuak hlauh mai. "He 'recall' dan hi kan political system ah lo awm hlauh se chuan kan MLA te hian anmahni thlang tlingtute duhdan chu an zawm lo ngam awm si lo a,” tih ngawt mai chu ka ngaihtuah ta a ni.

College kal lai hunte kha a lo rei ta deuh bawk a, tunlaiah thil danglam a awm em tiin Pu Google-a te ka han rawn a, a awmzia min hrilh dan chu ama ṭawngkam ngeiin han sawi se: “Recall is a procedure by which voters can remove an elected official from office through a referendum before that official’s term of office ended.” Encyclopedia Britannica pawhin ti hian a lo sawi ve: “Recall was originally designed to ensure that elected officials would act in the interest of their constituencies rather than in the interest of their political parties. Elected officials can be removed by the quorum of constituents if the representative’s performance fail to meet their expectations. In the U.S, recall system was used to remove Governors in North Dakota (1921) and California (2003). Josh Newman, California Senator lost recall election in 2012.”

Hetiang system hi kan ramah hman tur lo awm ve se la zawng, Champhai leh Chhim bial MLA te chuan an bial mipuite duhdan chu an party hotute hlauhna ai chuan an dah pawimawh zawk ngei ang a, an party an ngaisang zawk a nih erawh chuan an term tawp hmain an bial mipuite’n an paih chhuak ngei ang le! He recall system hi U.S.A bakah khawvel ram dang Canada, Venezuela leh Switzerland-ah te hman mek a ni. India ramah chuan local bodies-a thlan lal Mayor te, Sarpanch, etc, te chu Rajasthan, Madhya Pradesh leh Chhattisgarh ah te chuan he system hmang hian an term ral hma a paih theih an ni.

Hetiang “political reform” hi Anna Hazare pawh khan a duh thu a sawi tawh ṭhin a, Varun Gandhi, BJP M.P pawhin hetiang dan siam turin parliament-ah “private member bill” a lo pu lut tawh bawk a, Representation of the People Act, 1951 siamṭha tura rawtna a ni. Mipui aiawha thlantlinte hian an constituency mite ai an awh zawh lohna nia lang ṭhin pakhat chu Sorkar aṭanga hamṭhatna sem dan hi a ni awm e.

Contract hna leh supply order lian tham insiamsakte hi chu thu dangah dah ta rih ila, mipui mimir dawn tura ruahman, kan Sorkar hotute’n “mi harsate dawm kanna tur” tia thiam taka an sawi ṭhinah te pawh hian kan MLA-te vote tlingtu, an Consituency mipui chanve ai pawh an awh zo lo! An bial inthlannaa an vote hmuh zat, “vote share” tia sawi ṭhinte han bihchian hian, bial mipui chanve aia tlem vote hmuin an tling a, 2018 inthlan khan Dr. Thiamsanga chu elector te vote 41.08% hmuin thlan tlin a ni a, Pu TJ Lalnuntluanga vote share chu 36.45% chauh a ni. An voter zawng zawngte engtin emaw lo pui mah se an constituency mipui chanve pawh an la tuam zo chuang lo

Sorkar scheme hnuaia ṭanpuina hmu turte lah chu Ruling Party mi leh sa lo chu pek loh tur ang hialin kan ramah hian development scheme te kan kalpui ṭhin bawk si! Tunhnai deuha kan CM-in Kolasib-a a thusawi, media hrang hrang a lo langah te khan SEDP sum chu MNF supporter lote tan chuan beisei tur a awm lo tih ang tluk a ni a. Hengte hian CM-in Pathian hming chhala chhechham meuha a intiamna, “Diktak leh rinawm takin ram constitution ka vawnghim ang a, tu mah duksak bik lo leh thlei bik nei loin, rualkhai takin ka hna hi ka thawk ang,” a tihte kha a bawhchhia a ni lawm ni? Hetianga “ruling mi” chauh Sorkar aṭanga hamṭhatna pek tur an nih chuan, kan Minister/MLA zawng zawngte hian Zoram mipui zaa 30 ai pawh an awh zo lo ang!

Tun dinhmunah recall election system hi kan ram hian la nei lo mah ila, mipuite’n kan aiawh tura kan thlan, kan MLA te’n mipui duhdan ni lo a, an mahni Party emaw an mimal duhdan kha “lal ber” a an dah chuan a thlang tlingtute hmuhsitna, democratic principles rahbehna nasa tak a nih avangin inthlan lehah chuan mipui aiawh tura thlan tlak an ni lo tih hi chiang takin lantir ni se la, a hun leh hmunte a awm phei chhuan sawichhuah nghal zel ni bawk se la; ram Danbuah chuang lo mah se mihring thinlunga ziak chu MLA nih leh tumte chuan an chhiar thiam ngei ang.

- Haukhuma Hauzel