Written by
- PC Lawmkunga
HEI HI A PAWIMAWH ANG
He kan hri chhia zet hi chuan ngaihtuah a titam teh e! Hmatiang hmuh lâwk loh thil, hlauhawm a hnai thei, tih ang maiin a tlachawpa buaipui tur thil khirhkhân tak tak ni tin a thleng reng mai a. Mizoram chhung Mizote chauh ni lovin Delhi leh khawpui danga awmte ei leh in tur leh an rawn haw-na tur, an rawn thlen huna an awmna tur thlenga ngaihtuahin sawrkar hian mawng a hûng hman lo chu a ni ber mai. Hmaih ṭhelh te lo awm palh a nih pawhin vawiin thleng chuan sawrkar hmalakna hi ṭha thawkhatah a ngaih theih awm e. Hetiang karah hian sawisêl tur ngawt lo dap hi kan tih tur a ni lo vang a. Political party ṭhenkhat an lo inkhik khak phah a nih pawhin âwm rêngah ngai ve mai ila.
Hna a tam chuan sum mamawhna a lo tam a. Sum kan neih leh neih loh erawh chu mihringte aia û fê chauhvin an hriat theih a ni ta hial awmin kan hotupa berin a sawi ta si a. A hmaa an sawi ang em kha chuan sum hi kan ngah lo a ni ber ang chu, tih theihin sawrkar lamin Relief Fund siamin sawrkar hnathawkte hlawh pawh pawhthlak ṭhen an han rawt thuak thuak hial kha a ni a. Mahse thu a mûm thei ta vak lo a ni ang, sawrkar hnathawkte phûtna lam chu an han ṭhulh leh rih a. Tih dan tur ṭha ber pawh hi hriat a har ve bawk a ni ber awm e.
Sum hi chu indaih tak tak a awm ngai dâwn lo va. Hmalâkna a tam leh sum mamawhna a tam zel dawn a. Chutih lai erawh chuan economy tichhe thut thei thil hi a awm fo va, a la awm zel dawn. Chûng hma khaw hmuh lawk loh thil atan chuan kan inbuatsaih a ṭul hle dawn a ni. He mi kawnga mi vengva zawkte thlirna ṭhenkhat i lo thlir ve leh chhâwng teh ang.
Inrenchem nghâl a ṭûl: Sawrkar tih theih nghâl mai tur 'short term policy' ni-a lang chu a sum neih sate renchem a, hlâwkna tur awm lo non-productive scheme hi tihbo ni se, tih a ni. Hei hi ZONET Bawhbel channel-a ni 9th dar 4pm a mi thiam leh sawrkar hnathawk hruaitute titi-na aṭang khan a lang chiang hle a ni. An enghelh berte chu Board 14 zet dina sum sên ṭeuh te, TA/DA atana cheng vaibelchhe tam tak dah te, MLA te vulh bikna hlawh tihsan vak leh motor leina tihpun te a nih kha. Thlarau MR an tih te kha bo vek tak maw? Laptop a thlawna sem chiam te pawh kha a mi hausa thuamhnaw deuh niin tam takin an hria a ni awm e.
Heng hi mipui mimir pawhin kan engto viau a nih pawhin a mak lêm lo ang chu. Heti taka sum mamawhna a lo zual lai hian sawrkar hian hetianga ṭul lova sum a sênna hi titawp se tih hi mipui rilru-ah a awm ru deuh tlat niin a lang. Minister leh MLA ten an hamṭhatna ṭhenkhat hri do nana theh chhuah inhuama an insawi te hi a lawmawm viau laiin, a kawl pui khen thlak tur a la awm niin a lang. Engpawhnise, hun duh rei deuh zawk tur hmalakna turin heng a hnuaia mite hi ngaihtuah a ṭhain a rinawm.
In sâwr têt: Taksaa thau ṭha lo paih chhuak turin kan rihna tihhniam a ṭûl ang deuh hian sawrkar pawh hian ṭul lova sum senna pumpelh nan inhlâwi ṭhen a mamawh ṭhin. Fiscal Responsibility and Budget Management Act hi kum 2003 khan Central sawrkarin a ti chhuak a, kum 2007 lai khan a khaihlak deuh nain he Dân hi State sawrkar tam takin an chhawr ṭangkaiin a lang. He Dan hian a tum ber chu revenue leh fiscal deficit tihtlem dan a ni, ti mai ang, a chipchiar chu sawi sên a ni lo ang. Chung zinga hmalakna pakhat chu sum senso titlem tura sawrkar hnathawk tihtlem leh in sâwr têt ‘downsizing’ kan tih fo hi a ni. Sawrkar hnathawk tihtlemna hian sum tam tak a hum thei tih pawh a lang chho hle zel. Mizoramah hian sawrkar hnathawk mi 40000 vel zet an awm a, thla tina an hlawh leh hamṭhatna atana senso chu cheng vaibelchhe 500 dawn a ni. Hei hi thla tina sawrkarin sum a sên tûr vaibelchhe 750 aṭangin a ni. Hei hi revenue deficit kan tih, pawisa indaih lohna a lo awm theihna chu a ni.
He mi senso titlem tur hian Department tina post awm zat hi enfiahin post ṭangkai lo deuh deuh hi paih ta ila sum kan sên tlem phah hle ang. Manipur sawrkara kan thawh laiin he FRBM Act hmang hian department zawng zawng enfiah a ni a. Entir nan Industry Department mi 1017 awm ṭhin kha mi 957-ah hrût hniam a ni . Chutianga mi 60 zet hlawh tur chu sawrkarin a hum ta a ni. Vawi leh khata hnathawktute bântir (retrench) thut ni lovin thawktute kha an pension veleh an post kha tihbo (abolish) nghal hmiah hmiah a ni ta ṭhin a ni. Hetianga Department pakhat chauh pawhin mi 60 a paih chhuah theih chuan kum thum kum li lek chhungin Department 50 velin an paih chhuah tur chu a tamin sum hum chu a chhah thei viau dawn a ni.
Kum 2015 vela Greece ram sum leh pai a tlakchhiat chhan pakhat kha sawrkar hnathawk an ngah lutuk vang nia sawi a ni. A ram mipui 5% zet sawrkara hlawh la an ni. Mizoramah hian sawrkar hnathawk 40,000 vel an awm a nih chuan chuta 4% deuhthaw chuan sawrkar hna an thawk tihna a ni. Ngaihtuah a ngai khawp ang.
Hmalakna dang leh chu hna thar siam (post creation) khâr tlat a ni a, post ruak pawh hnawh khah khap tlat a ni bawk. Hei hian nasa takin State revenue deficit a tihtlêm bâkah a chuang liam revenue surplus a siam thei hial ṭhin. Hetiang ti tur hian huaisen deuh chu a ngai - dodalna a awm theih avangin.
Lo neih lam tihhmasawn, tih mâkmawh: He buainain min nan laia kan hlauh ber pakhat chu ei tur neih lo a ni. Vânneihthlâk takin buhfai leh nitin mamawh chu kan la nei zel - chawhmeh chu kiam deuh mahse kan chhiatpui lem lo. Amaherawhchu, kan innghahna ber hi keimahni thawh chhuah ni lo, mi rama mi kan lak chhâwn deuh vek a ni tlat. Buhfai phei chu kan intodelh lo nasa khawp mai.
Mizoramin kum khata kan buhfai mamawh hi 120000MT ni se, FCI aṭanga kum khata kan lei hi 65000MT a ni a, kan thar chhuah ve chu a zatve pawh a ni pha lo. (No 2/Mizoram/2015-BP II dated 21.2.2018 GOI lehkha en ila). Vai buh ei loh hun tur chu hla tak a ni ringawt mai. Buhfai leh thil danga kan intodelh hma chuan thlamuang tur kan nih lohzia chu he hri hian a tharin min rawn hrilh leh a ni hrim mai. Manipura kan awm laia Naga hovin ni 60 teh meuh economic blockade kum 2014 chhova min siam khum khan Meitei hovin buh leh chawhhmeh an nghei chuang lo. Petrol, diesel leh cooking gas erawh a harsa ve deuh. Keini chu, “Thla thum ei tur buhfai chhek khawl a ni” tihah thlamuan kan tum mai niin a lang. Chu pawh chu kan thlawh chhuah pawh a la ni lo lehnghal. Harh thar ila, buh leh bala intodelh i tum leh teh ang u.
Chu mi atan chuan Agriculture Deptt hi tichakin thlur bing ila, WRC mai ni lovin an hmalak mêkna hill terracing te hi uar leh zual a tûl khawp mai. Horticulture pawh hi hmaih chi a ni lo. Kumina an budget te hi en nawn a, pek belh an ngai hlein a rinawm. Chêt lâk a hun tak meuh a ni e - ṭawngkâ mai ni lovin. Facta non verba.
Ngaihtuah peih te tân...