Zoramhlui leh Zoramthar (Zawlnei Saikhuma hrilhlawkna a daw dawn em?)
Zoram hun tawng tur lo hrilhlawktu zawlnei an awm nual tawh a, an hrilhlawkna tam tak pawh a thleng dik tawh a, la thleng lo a awm ṭeuh bawk. Chu'ng zawlnei, ram awm dan tur hrilhlawktu zinga kan hriat lar zualte chu: Pastor Chhawna, Upa Saikhuma leh Darphawka te kha an ni awm e.
Darphawka chuan kan rama Sap missionary-te lo chhuah hma daih tawhah khan kan rama mingo (Sap missionary) te lo chhuah tur thu leh chu'ng mingo (chuan thu danglam tak an sawi dawn thute lo hrilhlawkin an thusawite lo awih a, lo zawm turin mite a chah a. A hrilhlawk ang ngeiin Sap missionary te chu an lo chhuak a, a chah ang ngeiin mite chuan Sap missionary thu sawi chu zawmin 100% Kristiana chhal ngam hial kan lo ni ta. He Darphawka hrilhlawkna thu hi Bible-ah chuang lo mah se Mizote chungah a lo thlen dik miau avang leh Kristiana kan lo inleh tak thu a nih miau avangin kohhranhote pawhin kohhran history-ah an ziak lang vek awm e.
Saikhuma pawhin kan ram awm dan tur hrilhlawkna thu tam tak a lo puang a, kan ram buai dan tur leh khaw khawm tur thu, arbawma ar kan khung ṭhin ang maia khung khawma kan awm turzia, zinga chhuah a, tlaia lawi leh tur kan nih thu te, lehkha var hman ṭangkai a nih tur thute leh thil dang kan ramin a tawn tur a lo hrilhlawk a. Ram a lo buai khan vai sipaiin khuate khawmin chung khaw khawm hote chu hung chhuak vekin luh chhuahna gate-ah sipaiin vengin zinglama hawngin tlaiah khar
ṭhin a ni a, movement permit (lehkha var) nei lo tan zin vei vah phal a ni lo, Saikhuma hrilhlawk ang chiahin a lo thleng a ni. Chu mai ni lo, thil dang tam tak pawh a hrilhlawk ṭeuh a, chu'ng a hrilhlawk thil tam tak chu a thleng dik tawh a, ṭhenkhat a thleng a, la thleng lo a awm bawk.
Pastor Chhawna pawhin inlarna dawngin Mizoram lo awm dan tur thil tam tak hrilhlawkna thu a puang a, thil tam tak a hrilhlawk zingah Mizoram inthlan hrang hranga political party chak turte an symbol hmangin a lo hrilhlawk a, a thleng dik zel a, hei hi a lar ta ber nghe nghe a nih hi. Nimahsela, Pastor Chhawna hrilhlawkna thu hi chu midang hrilhlawkna ang chuan a chiang kelh kawlh lo deuh, hrilhfiah chawp ngai a ni tlangpui.
Zoram hun tawn tur hrilhlawkna thu tam tak Zawlnei leh mihlimte'n an puan ṭhin zingah hian thil thuhmun an hrilhlawk ṭhin chu Zoramthar leh thim thuah hnih hi a niawm e. Kan ram hian hun thim chhah tak vawi hnih kan tawng dawn a, a thuah khatna chu Mizoram buai (1966 - 1986) kha niin a thuah hnihna tur hi eng nge ni anga, engtikah nge a lo then ang tih kan inrinsiak a nih ber hlawm hi maw! Chu thim thuah hnih chu a pahnihin Zoramthar lo thlen hmaa lo thleng tur, Zoramthar kan chuan kaina tur atana kan hmabak ni ngei turah kan ngai deuh ṭhup niin a lang. Thim chhah tak, hrehawm nasa tak kan paltlang tur kan hmabak niawm tak a ni. Zoramthar chungchangah hian ngaihdan hlawm lian tak chu awpbehna sal ata zalenna famkim (sovereignty) neia Zofate zawng zawng rorelna pakhata kan awm khawm hun tur niin kan ngai vek niin a lang bawk.
Zoram awm dan tur hrilhlawkna Zoramthar leh thim thuah hnih chungchang hi ngainep zet zet, "Bible-ah a chuang lo" ti an tam viau a, kohhran hruaitu lawk zingah an tam zual deuh niin a lang. Mahse chutihlai vek chuan Pathian thu hriltu ṭhenkhat, an thusawi ngaithlatute pianthartir tumna hmanrua atana thim thuah hnih lo thleng hnai mai tur anga sawi ṭhaih ching te pawh an awm ve tho bawk. Sawi tawh angin Darphawka hrilh lawkna pawh Bible-ah chuang lo mah se a dikzia hretu chu kohhran hote hi kan ni.
Hetiang ram awmdan tur hrilhlawkna thu dawngtu te hi Pathian thlarau thianghlim hrilh nge an nih a, eng rau ber aṭanga an dawn nge chu hriat ni lo mah se hrilhlawkna tam tak hi chu a thleng dik ve miau bawk si a ni.
Ram pum huapa hriat hlawh lem lo, ṭuahzawl khuaah khuan mihlim Pi Chawngi chuan thil lo thleng tur hrilhlawkna a lo puang ve a, "ṭhangthar te chuan vawk hi bawng tiat tiat an la vulh ang, tih leh hmeichhe puan tah te hian an zeh tur lehkhaa ziak entawnin puan an la tah ang," tih a a lo hrilhlawk tlat bawk a. Chutih hunlai chuan miin an nuih mai mai a, mahse a hnuah hmeichhe puantahin lehkhaa ziak sa entawnin puan chu an tah ta ngei a, tunlaia kan vawk vulh lian chiho lah hi Mizo tual bawng tiat zet chu an nih hlawm bawk hi maw!
Chawngtlai khuaah khian thiangzau pa pakhat, Liannguaua chuan, "Ka in bulah hian tui a lo luang dawn," tiin a sawi ṭhin a. A hnu feah Khawzawl tuilakna pipe chu a inbulah chuan a lo kal ta tak tak niin an sawi bawk.
Zoram hun tawng tur hrilhlawkna zinga thil pahnih, 'Chhimlam hi kawtchhuah a la ni dawn' tih leh he Zoram chhungah hian indona lian tham tak a lo thleng dawn niawm a hrilhlawkna phei chu a thleng ṭêp tawh a ni mai awm mange tih, Tuifinriat (Bay of Bengal) aṭanga Chhimptuipui/ Kaladan luipuia lawngliana bungrua rawn phur lut a, chu lawng bungraw phurh lo lakchhawnna tur kawngpui Kaldan Multi Modal Transit Transport (KMMTT) road, Lawngtlai khawpui aṭanga Burma ramri, Zocha chhuah thlenga an laih thar sawn a ti awihawm viau bawk.
Kum 2015 June thla khan France rama chanchinbu darh zau berte zinga mi, Le Monde correspondent Julian Bouissou chu he KMMTT road a hmuna tlawh tumin a lokal a, a lo kalna senso pawh European Parliament-in an tum sak niin a sawi. A hmuna va kalpui turin min sawm a, ka va kalpui a, kan va kal lai khan an kawngpui laih chu a tawp Zocha chhuah thlenga motor-a a la kal theih loh avangin Hmawngbuchhuah thlengin kan va kal a, Zocha chhuah chu 8 km vel chauh ni tawhin an sawi. Tunah chuan kum thum lai a lo liam leh ta bawk a, an zo tawh hial mahna.
He KMMTT road kan tlawh tur hi he kawng laih enkawltu Mizoram PWD-ho chu Lawngtlai daia Chawnhu khuaah SE hovin office an nei a, kan tlawh hmasa a. Aizawl Post editor Pu Buatsaiha'n kan kal tur chungchang a lo hrilh lawk avangin ṭha takin min lo dawngsawng a, an EE chu a tukah an kawnglaih a hmuna tlawh (site visit) a lo tum tho avangin an ruala kal ve turin rem min ruatsak a, kan ruala kala min buaipui tur leh engkim min kawhhmuh turin JE pakhat an ruat a, an fel khawp mai. An engineer pakhat chuan, "He kawngpui kan enkawl lai hi a mak ngawt mai, keini chuan development road kan lai emaw kan ti mai a, mahse army inteligent-ho hian an ngaihven em em tlat mai a. Kar tin hian kawnglaih hmasawn dan hi an rawn zawt ziah a, thla khatah vawikhat Lungleia an hotu lawk deuh chinin an rawn zawt ziah bawk a. Hmun dangah pawh PWD chuan kawng kan lai tam a, hetiangin army inteligent-hovin an ngaihven ngai lo.
Chuvangin, keini engineer-ho, zawlnei-ho hrilhlawkna leh inlarna tih vel engah maha ngai ngai lo pawh hian mak kan tih avangin inlarna bu hrang hrang hi kan nei fur tawh," a lo ti a ni.
Ni e, a mak bawk a ni, army intelligent-ho chauh ni lovin France ram chanchinbu lian leh darhzau Le Monde daih pawhin ngaihvenin a enfiah turin an correspondent an rawn tir vang vang a, a senso pawh European Parliament meuhin an tumsak daih mai a nih chu maw le!
Chu mai a la ni lo, Hmawngbuchhuah thlen dawnah chuan tlangdung mar ṭha tak mai thui zet a awm a, chu tlangdung chhip zawng zawng chu an lai zawl phei vek mai a. Min hruaitu JE chuan, "He tlangdung kan laih zawl vek ringawt dan te hi a mak asin, in hmuh ang khan hmun dang zawngah chuan kan kawng hian mual kan hel kual tir vek kha a nia, helai hi chu ramri bul anih avang nge ni, hei, he tlangdung chung zawng hi kan thel/ lai zawl vek mai a nia, indo thut thulha thlawhna ṭumna tur (emergency runway) tur te pawh a ang asin," a la ti tak deuh deuh zu nia.
Zoramhlui leh Zoramthar chu
Kan thupui lamah khan lut leh tawh ila. Hman niah ZORO office-ah Lunglei pa pakhat a lo lenglut a, Saikhuma hrilhlawkna thu te rawn sawiin, "Saikhuma khan Lalmaka S. Vanlaiphai hnenah, 'Kei chuan he'ng thil te hi ka hmu/ tawng ve hman dawn lo, nang erawh chuan Zoramthar i hmu phak ang,' tiin a hrilh a. Amah Saikhuma chu kum 1964-ah a thi a, tunah hian Pu Lalmaka chu kum 95 mi niin S. Vanlaiphaiah a la dam a, mahse a upat tawh êm avang leh tun hnaiah a hriselna te a tlakhniam avangin Zoramthar hmuh hman loh a hlau a," tiin eng engemaw a sawi zui ṭeuh a, kan sawi zui laih laih a. Kei chuan, "A nih leh ka pu, ṭawng thu chhe lovah Pu Lalmaka chu tunah hian thi ta mai se, Saikhuma chuan a hrilhlawk dik lo tihna em ni ta ang?" ka tia. "A ni mai ang chu," a tih avangin he article hi a lo irhchhuah phah ta a ni.
Zawlnei Saikhuma'n Lalmaka hnena, "Nang chuan Zoramthar i hmu hman ang" a tih kha eng nge ni ta ang le, Zoramthar chu eng nge ni ta ber? Zoramthar han tih hian mi zawng zawngin kan hisapah chuan tuna kan awmdan baka rahbi thar, Zofa zawng zawngte rorelna pakhata insuihkhawma, tu sorkar awpna hnuaiah mah awm tawh lova zalenna famkim (sovereignty) kan mitthla ṭhup niin a lang. Saikhuma damlai aṭanga teha Zoramthar leh tun aṭanga teh a, Zoramthar hi thil inang lo pawh a ni thei ve tho a nia.
Zoramthar hi heti zawng hian sawi kual vel ta vak ila. Zoramthar chu thawmhnaw thar nen hian tehkhin ta ila, kawr thar kan neih hian a
ṭhenkhat chu hak nuam tak, mawi leh nalh tak, kan inhmeh zawng tak a nih laiin ṭhenkhat chu tawt deuh, hak nuam lo tak, kan inhmeh lem loh leh kan ngainat tehchiam loh te an ni ve fo ṭhin bawk. Kan thawmhnaw thar chu a lo hlui hnuin a dang, thawmhnaw thar kan nei leh mai ṭhin.
Chutiang zawng chuan sawi zawm ta zel ila. Zofate hi China aṭanga lo thlang tlain helai ramah hian kan cheng ta niin historian-ten min hrilh a. Kan lo chhuahna chu khawilai pawh lo ni ta se, tuna kan awmna, Bangladesh, Burma leh India sorkar hnuaia kan awm mekna ram hi Zoram kan tih chu a lo nih tak ber avangin he ram kan luah aṭang hian sawi ṭan ta ila.
Zoram hlui
Zoram hluiah chuan kan pipute kha khaw tinah lal hran ṭheuh neiin chu'ng lal hnuaiah chuan hnam dang pawh hre pawp lem lovin, hnam dang tihbuai lem lohvin khaw hrang hrang leh hnam hrang hrangte chu mahni awm awma awmin a chang leh anmahni an indo ṭhin. Chu Zoramah chuan lalte kha an lal êm êm a, engkimah thu tawp an nei vek a nih kha.
Zoramthar pakhatna
Chutia anmahni awm awma an awm lai chuan an awm lai chuan Kumpinu sorkarin rawn hnehin min rawn awp ta a, engkim a danglam a, thil a inthlak thleng zo ta. Chu chu khatihlaia Zofate tan chuan thil thar a ni a, Zoramthar dik tak a ni. Chu Zoramtharah chuan lalhote chu Kumpinu sorkar hnuaiah an kun ta.
Bible-ah inziak lo mahse zawlnei Darphawka hrilhlawkna lo thleng dikin tuipui ral aṭangin mingo chancinṭha hriltu an lo chhuak a, Darphawka'n an thuawih tura mite a lo chah lawk ang ngeiin mite chuan an thusawi chu awihin chanchinṭha kan lo dawng ta a, ziak leh chhiar kan lo thiam a, kan lo changkang ṭan ta. Rokunga hlain, 'Chanchinṭhain kan ramah ramhuai a umbo ta, Kan hnam dinchhuahna bul chu hei ngei hi a lo ni' a tih kha a lo thleng ta. Chu Zoramthar chu tun thlenga khawvel sorkar pathuma ṭhen hran kan nih bul ṭanna a ni.
Zoramthar pahnihna
Zoramthar pahnihnaah chuan Kumpinu sorkar chuan min kalsanin Burma, India leh Pakistan sorkar hnuaiah hnutchhiahin kan awm ta. A ṭhen milem bia, Lal Isua hre ngai lote hnuaiah, a ṭhen Muslim-ho hnuaiah kan lo kun leh ta. Manipur-a Zofate tih loh hmun dangah chuan Lal te ban an ni. Thil zawng zawng a lo thar leh ta, Zoramthar dik tak a ni.
Zoramthar pathumna
Tuna Mizoram state bika mite chuan kan lo hriat ngai loh Assam state hnuaiah District Council te kan nei a, Lalte ban an ni a, rorelna chu lal hnen aṭangin mipui kutah awmin VC kan lo nei ta. Thil a lo inthlakthleng thar leh a, Zoram a thar leh ta tih loh rual a ni lo.
Chutia mipui kuta rorelna lo innghat ta chu kan hlim viau rualin kan hmang thiam lo ṭan a, rorelna chan tumin pawl pawla insiamin kan in-ep ṭan a, Bawrhsap McDonald-a min hlauhthawnpui ang ngeiin politics chu chem hriam taka hmangin mahni leh mahni insah nan kan hmang ṭan.
Zoramthar palina
Chutia District Council hnuaia thuneihna inchuha kan innghirngho mek lai chuan India awpna laka zalenna sualin MNF an hel a, silai an chelek a, Zawlneite lo sawi lawk thim thuah hnih a, a thuah khatna tawng buain Zoram pum chu ṭah leh haṭhialna leh rumnain a lo khat zo ta. Zoram pumpui: India, Burma leh Bangladesh-a Zofate'n kan tuar vek. Kha ramthar zet kha chu kawr thar nena tehkhin chuan kan kawr tharah lungphur a lo awm a, kan pum thak a, kan inhiat vual têt tût mai a ni. Kha Zoramthar zet kha chu a nuam ti tumah an awm lo, Zoramthar a zawngah a thlakhlelh awm lo ber mai ni lovin khati zawng kher kha chuan ram thar chuankai duh tumah an awm lovang. Mahse, Mizo zawlnei ten kan tawng ngei tur a nih zia min lo hrillawk vek tawh kha.
Zoramthar pangana
District Council aṭangin rorelna thar, kan la tem ngai loh Union Territory-ah kan chuang kai a, dinhmun thar, ramthar dang kan chuangkai leh ta. Zoramthar bawk a ni. (India hnuai, tuna Mizoram state bik a mite)
Zoramthar parukna
Thim thuah khatna chu hlih fela awmin Mizo hnam zalenna suala rammu MNF leh India sorkarin inremna thuthlung siamin MNF-ten an ralthuamte tungin nunphung pangngai an rawn zawm a, check gate, ambush, curfew, leh inrikrapna te a boa, India leh MNF te inremna avangin UT8 aṭangin state kan lo nei ta. Zoramthar bawk a ni. (India hnuai, tuna Mizoram state bik a mite)
Manipur state-a Zofate khi keini Mizoram state-a chengte Zoramthar pahnihna stage-ah, lal neiin an la awm. Tunah hian an awmna bika Zoramthar tur Manipur state hnuaia Zofa zawng zawngte tan India sorkarin Territorial Council pek a tum mek.
Lalmaka’n Zoramthar a hmu
Sawi tak angin Zoramthar han tih hian a tuipuitu mitinin kan tin zawn chu Zofa zawng zawngte rorelna pakhata insuihkhawm a, sovereignty kan neih hun tur niin kan ngai deuh ṭhup a, tunah hian ṭawngthu chhe lovah, S. Vanlaiphaia Pu Lalmaka saw lo thi ta mai sela, Saikhuma hrilhlawkna kha dawtah kan ngai mai ang tih hi ka hlauh avangin he thu hi ka ziah phah ta a ni.
Tih tak takah chuan Saikhuma te hunlaia an Zoram leh tuna kan Zoram te hi chu danglam nasa tawh tak a nia. Zawlnei Saikhuma khan Lalmaka hnenah khan, "... nang chuan Zoramthar i hmu hman ang," tiin kum 1964-ah a thi a. Khatihlai kha Assam state hnuaia District Council neia kan awmlai a ni a, a hrilhlawk ang ngeiin Pu Lalmaka chuan Saikhuma damlaia kan ramin a la tawng ngai loh leh amah (Saikhuma) ngei pawhin a hmuh ve phak loh tur thu a sawi ramthar, Zoramthar chi thum lai: 1. Rambuai, 2. District Council aṭanga UT nih, 3. Remna leh muanna hnuaia Mizoram state kan nih thlengin a hmu/ tawng ta vek alawm.
Zawlnei Saikhuma'n Lalmaka chunga a hrilhlawkna a daw hauh lo. Saikhuma hrilhlawkna chauh lo, kan ram zawlnei ho hrilhlawkna dang la thleng lo te pawh a la thlen dik zel hi ka ring.
- Lalmuanpuia Punte