Written by
Zosangliana (Zotea)

Hnam pasalṭha ‘martyr’ te hlutna

Khaihlumna tur atana ni ruat a lo thlen chuan, an khaihlum tur dawhsan lamah chuan mipui tam tak an rawn pungkhawm a, pungkhawm mipui hmelah chuan lungngaihna leh tuarna hmel mai lo chu hmuhtur a awm lova. He an khaihlum tur hi an lainatin, an ngaisang hle a ni tih mipui ṭawngkam leh chetdan aṭangin a hriatt heih.

An khaihlum tur hi tlangval hmelṭha tak, hleitling zet zawt leh pianthiam in tha zo hmel tak a ni a. America zalenna sualtu Continental Army captain, Nathan Hale kum 21 mi a ni. America-in British lak aṭanga zalenna a sualna kawnga a sulsutu pawimawh tak America enthlatu (secret service) pawla mi niin, British sipai Dutch ṭawng zirtirtu anga awm a ni. Vanduai thlak takin man chhuah a ni ta hlauh a, he a hnathawh hi a pawimawh em avang hian, British sawrkar pawhin an ngai thu tak em em a, khaihlum tur hialin a chungthu hi an rel ta a ni.

Nathan Hale khaihlumna tura ni ruat chu 22nd September, 1776 a ni a (America Independence hi 20th July 1776 anga ngaih nimahse, State tam tak chu an la independence lova, a tira Independence hi State 13 chauh a ni tih hria ila). Sawi tawh ang khan khaihlumna tur ni-ah chuan mipui tam tak an rawn pungkhawm a, mipui tam tak pungkhawm mah nise thawm bengchheng a awm miah lova, boruak chu a reh ruih mai. Mitin mai chu an kun nghuai a, khailhlumna tur dawhsanah chuan Nathan Hale chu an rawn hruai a.

A chungchang ngaihtuahtu zinga mi sipai hotu chuan “Nathan Hale British sawrkar dova, enthlak hna thawka British sawrkar pawi nasa tak i khawih tih hriat chhuah a nih avangin, kan khaihlum dawn che a, mahse, British sawrkar ngilnei tak chuan, nang tlangval naupangte kum 21 chauh, khawvel nun thui tak la hmang thei tur i nih avangin, ngaihdam theihna kawng a siam sak che a. Vawiin niah hian mipui lo kalkhawmte hmaah hian, khang in thil sual lo tih zawng zawngah te khan British sawrkar lakah ngaihdam ka dil a, tunhnuah British sawrkar do zawngin engmah ka ti tawh lovang ti la, kan ngaidam ang che” a ti a.

Mipui chu an phun ta mur mur a, “Thi tur atan chuan a uihawm lutuk a, an duh ang chuan ngaihdam chu dil mai rawh se” an ti hlawm a. Nathan Hale chu a rawn dak chhuak a, ring tawk takin ‘I only regret that I have but one life to lost for my country’ (Ka ram tana nunna pakhat chauh pek tur ka nei hi a pawi ka ti) tiin a rawn chham chhuak ta a. An khaihlum ta nghal a. Nathan Hale ‘Martyr’ na chuan America ram pum a fan chhuak nghal a, a hre phak mittui seng lo reng an awm lo.

Mahse chu inpekna ropui tak chuan America tleirawl zingah chi nung tuhin, mahni ram leh hnam hmangaihna chu nasa takin a lo ṭaidarh ta a. America tleirawl zingah Nathan Hale-a ang sang tam tak a rawn hring chhuak a. British sorkar ropui tak pawh chu America tleirawl rual ho hmaah chuan an tlawm ta a ni. Nathan Hale-a lim chu Federick Mac Monnies chuan 1890 khan City Hall Park, New York-ah chuan dinin vawiin ni thleng hian khawvel hmun hrang hrang aṭanga khualzin sang tam tak takin zalenna atana ‘Martyr’ chu ngaisang em em leh zah takin an la tlawh ta reng a ni.

Nathan Hale aia nep bik miah lo hi Mizo nula tlangval, Mizoramin Independence Movement a kalpui chhung khan Mizoram leh Hnam tana an nunna hlu tak hlantu sang tam tak an awm a ni. Khang Mizoram tana nunna hlantute khan, MNF tan bik emaw, an chhungte leh ṭhenrualte tana nun pe an ni lova, nang leh kei leh Mizo mipui zawng zawng tana an nunna kha hlan a, Mizoram maichama halral thil hlan atan a ni an in hlan ni. Vawiin niah hian ‘Martyrs Day’ hmang tur kan ni a, Mizo zawng zawngten kan hmang tur a ni a. MNF ta chauh a ni lova, Mizo mipui, ṭhang leh thar lo la kal zel turte tan pawh a ni an ‘Martyr’ ni. Entikah nge kan hnam tana Martyr te hi an hlutzia hriaa Martyrs Day hi lungrual taka kan hman hun hi a thlen ang tih hi ka thlir a ni.

A bul inṭanna chu ho ang reng tak, Boston pa ho tlemte zu in khawm ‘Boston Tea Party’ tia hriatten bul an ṭan, ‘American War of Independence’ (16th December, 1773) chuan rah ṭha tak a rawn chhuah a. Khawvel ram ropui ber tia chhiar ngam United States of America (USA) chu a rawn piang ta a ni. Zalenna hi a hlu in a ropui a, a kalkawng pawh a harsain a bumboh a. Mitam takin nunna an chan a, chhiar mai sen loh te fahrah leh hmeithai an chang a, in leh lo, ram tam takin a chhiat phah a ni.

Zalenna atana beihna hi a man a tam em em rualin, vawiin ni thleng hian chu kawng bumboh leh hrehawm tak chu hre reng chungin, miten an la sim phal chuang lova. Mizoram ngei pawhin chu kawng chu thui tak a lo zawh tawh a, mite fanu, fapa, duhlai, nu leh pa tam takte Mizoram tan hian Mizoram zalenna tur ‘Maicham’ ah an 1o ‘Martyr’ tawh a ni.

Laldenga ten kan ram mipuite tlintawk thlirin, khawvel politics virvel mek te, kan ram ṭhenawmte dinhmunte an zir a, tunah rih chuan India sawrkar nen a inremna siam chu ṭha bera an hriat avangin remna kan lo nei ta a. A mah Pu Laldenga ngeiin “He remna hi kan duhthusam a ni lova. India sawrkar duhthusam pawh a ni hek lo, kan mipuite tlin tawk thlirin, kan hnam dam theihna tur; te thei ber nia kan hriatah kan rawn sirtlukpui ta a ni. He remna hi mizote tawp hlenna tur a ni lova, muthlute kaiharh a, beidawngte beiseina thar siam sak leh a, kan hahchawlhna rahbi hmasa mai a ni. Heta ṭang hian keini Mizote hi politics-ah hmalam panin kan kal zel dawn a ni, beidawnna hi sual lian tak a ni tih hre reng rawh u. Tumah beidawng lo turin ka chah duh che u a ni” a tih kha hre reng ila.

India pawhin zalenna a sual hun chhung kha kum 90 (1857-1947) zet a ni a. India zalenna pawh kha Mahatma Gandhi leh a hote huaisenna leh inpekna vang ai mahin, khawvel indopui-I na leh II-na vanga British sawrkar sipai lam leh economy-a an tlakhniam lutuk avanga an ram awp ṭhinte an awp theih tawh loh vang a ni mah zawk a ni. Keini Mizote pawh hi, khawvel politics inher vel leh India ram politics virvel han thlir hian, India Union ang hian kan awm ho reng thei ang em? tih chu tunlai politics ngaihtuahtute lutihaitu chu a ni mek a nih hi. Kan duh emaw duh lo cmaw ‘Independent’ lo thei lo pawh hian kan awm lo ang tih a sawi theih a ni lo a ni. Khawi ramah pawh ram leh hnam tana nunna leh thisen luan tawhna hi chu a thlawnin a thamral ngai lo, engemaw tal rah chhuah a nei ṭhin.

Kan hnam tana Martyr te hian kan ram himna tur leh Mizoram hi Mizote ta a nih reng theihna tur min hnutchhiah a, ṭhangthar lo kal zel turten kan vawn nun zel tur thuthlung chu a hnuaia mite hi an ni:

Mizoram inremna thuthlung (Memo­randum of Settlement) Bung 4:3(II) ah khan tihian dah a ni:

Notwithstanding anything contained in the Constitution, no Act of Parliament in respect of:-

a) Religious or Social practices of the Mizos

b) Mizo Customary law or Procedure

c) Administration of Civil and Criminal Justice involving decisions according to the Mizo Customary law.

d) Ownership and transfer of land, shall apply to the state of Mizoram unless the Legislative of Mizoram, by a resolution, so decides. (India Danpuiah eng pawh lo chuang mahse, Mizoram Legislative Assembly remtihna lo chuan heng a hnuaia mite-ah hian Mizoramah hman theih a ni lovang)

a) Mizo Sakhua leh khawtlang nunphungah

b) Mizo Hnam dan emaw, a hnam danah.

c) Mizo Hnam dan huam chhunga Civil leh Criminal thubuai rel danah

d) Ram neitu nihna leh a inhlan chhawnna thuah te)

Bung 6(b) naah khan, central assistance for plan will be fixed taking note of any residuary gap in resources so as to sustain the Approved Plan outlay and the pattern of assistance will be as in the case of Special Category State. (Plan duan chhuah tawh anga kalpui tura sum indaih lohna a lo awmin chumi zat chu sawrkar laipuiin plan atan ṭanpuina a pe ang. Chu ṭanpuina chu state duhsak bikte (special category state) angin pek a ni ang)

Bung 8-naah khan, The Inner Line Regulation, as now in force in Mizoram, will not be ammended or repealed without consulting the State Government. (Inner Line Regulation tuna Mizoram hman mek hi Mizoram sawrkar rawn/ remtihna lo chuan siam danglam emaw, paih emaw theih a ni lovang.)

Hengte hi Mizoram Inremna Thuthlung (Memorandum of Settlement) zinga a langsar zual, Mizoram himna tur kan Martyr-te thawh rah kan rawn tarlante an ni. He kan tarlante mai pawh hi a hlutzia kan hrethiam mai awm e. Kan sakhua a him a, kan hnam a dam a, khawtlang nunphung pi pu chena thubuai hlabuai kan rel dan te, ram neitu nihna leh a inhlanchhawn thuah te, Parliament pawhin thuneihna a nei lova, keimahni hi thuneihna tawp neitu kan ni. Heng zawng zawng atan hian a ni kan Martyr-te khan Mizoram Maichama halral thilhlan atana an nunna an lo hlan chu ni.

- Zosangliana (Zotea)