Written by
- K Lalrinchhana

MIZO ṬHALAITE TAN CHONA

Matric result a chhuak a, zirlai fel tak tak, thiam thei bawk si, nungchang ṭha bawk si, result nei ṭha bawk si te hian eng lam nge an hawi ang le? Engineering line te, medical line etc. te hi a ṭha khawp mai. Chutih rualin ṭhangtharte hian Central Service leh All India Service lam hi hawi thar leh se a ṭha mang e aw! 

Tun kum 20 chhung hian UPSC exam-ah Mizo hming a lang khat ta khawp mai. IPS direct recruit ngat phei chu kum 1995 kha kan neih hnuhnun ber a ni ta, a rei ta vang vang hle mai. 

Tun ang zela Central Service leh All India Service-ah Mizo hming a lang khat tial tial a nih chuan nakin lawkah chuan kan state chhunga hna sang zawng zawng hi hnam dangin an la chelh vek mai ang. State sawrkar inrelbawlnaah hian IAS te hi an pawimawh em em a, hna sang ber ber an chelh a, Minister te thurawn petu ber an ni a, sawrkar kut ke ber an nih bakah policy duangtu pawimawh tak an ni. Kan Commissioner leh Secretary rualte hi Mizo ngei ni thei se tih hi duhthusam a ni a. Chumi tur chuan ṭhangthar te hian UPSC lam kan hawi thar leh hi a ṭul tak zet a ni. 

Ṭhangthar lehkha thiam rualten UPSC lam an hawi leh theih nan MPSC pawh hi hna lak kawngah hian insum deuh se a ṭha hial em? 

Mizoram Public Service Commission (MPSC) hian kum tin deuh thaw MCS/MPS a la ṭawk ṭawk a, Mizo ṭhalai vengva tak tak, bright bawk site hian MCS/ MPS hi an duh tawk ta deuh mai niin a lang. 

MCS/ MPS te chuan Income tax an pe lo a, IAS te ai mahin an hlawh a tam bawk si, reiloteah Senor Grade, JAG etc. an kai zung zung a, IAS kai (confer) kher loh pawhin MCS te hian Secretary post 4 an la nei zui. Promotion prospect ṭha bawk, hlawh ṭha bawk, vai ram khaw luma awm ngai bawk si lo, a lungawi thlak thawkhat bawk em a ni. 

Hei vang tak hian Mizo ṭhalai fel tak tak, han bei deuh se UPSC a tling thei mai tur te hian MCS/ MPS hi an duh tawk ta deuh mai niin a lang a, ka lo ui ṭhin. Mahse, hetia kan state chhunga lungawi ringawt hi khuareiah kan hnam tan a ṭha si lo. 

MCS te pawhin IAS ang thoin Secretary post te pawh an chelh thei tho a, a vawr tawp an thleng thei tho kan ti naa Secretary rau rauah conferred IAS leh direct recruit ngat IAS te chu an inthlau lo thei lo. Central han dawr se, direct recruit IAS te chuan central ministry hrang hrangah hmelhriat an nei thluah a, an ministry dawr tura Joint Secretary te kha IAS a an batch pui te an lo ni nawk a, an tan thil tih a awlsam bik em em a ni. 

Conferred IAS te an khaw dang sial hawi deuh mai mai lai khan direct recruit IAS te chu central ministry lamah hian an tlangnel deuh bik chu a ni. Heng hunah tak te hian IAS tling thei tur MCS a an lungawi deuh mai pawizia a lo lang dawn chauh a ni. 

Central ministry-ah leh state hrang hrangah hian Mizo ṭhalaite hi in zar pharh tam ila, a va thlamuan thlak dawn em! Dik chiah chuan Manipur Chief Secretary a Pu PC Lawmkunga a ṭan lai leh, Nagaland Chief Secretary-a Pu Lalhuma te, Pu Lalthara te an awm lai kha chuan sawi nuam kan tiin, Meitei leh Naga ho lakah khan kan hmai pawh a uang deuh ṭhin. 

Tunah pawh state pawna Mizo tangkhang tam tak, a sing tel deuh thaw an rawn hawng mek a, Chennai aṭanga Mizo sangkhat deuh thaw rawn hawng te chu Tamil Nadu sawrkar-in an hawn man a tum sak vek mai. Engvang nge? Tamil Nadu-ah hian Mizo tlangval R Lalvena, IAS lo awm tlat a lawm maw le. Tamil Nadu-a Mizo tlangval pakhat, IAS val lo awm ve ringawt kha a hnam pui Mizo sang tel deuh thawin an ṭangkai pui ta a ni. 

Nikum hmasa lawkah pawh IAS pakhat vangin ‘Hnam hnatlang’ kan neih rup rup kha maw le. ‘Shashank out’ kan tih dual dual kha. A kawhmawh bawl zawnga an khawsak phei chuan IAS pakhat lek pawh keini ang state te deuh tan chuan buaipui tham an ni ta zel mai. Hei hian state inrelbawlnaa IAS te pawimawhzia a tarlang chiang ngawt mai. Central Service leh All India Service lam kan hawi thar leh a ṭul ta ngawt mai. HSLC leh HSSLC result nei ṭhaten Engineering line leh Medical line lam an bawh zel chuan IAS/ IPS-ah hian kan kang chat thei tak tak mai ang. 

Ram hruaitu, Minister leh MLA te pawhin helam hawia ṭan kan lak thar hi a ṭha khawp mai. Mizoramah hian MLA bial 40 kan nei mek a, bial tin MLA te hian an term chhung hian an bial chhungah IAS/ IPS pakhat tal chher chhuah tum se a va ṭha dawn em! Lehkha thiam thei, sum harsatna vanga phai lama coaching kal thei lo, civil service lam tui si te an awm a nih chuan an MLA fund te pawhin ṭanpui awk awk mai rawh se. MLA zawng zawngin an term chhunga IAS pakhat ṭheuh an chher chhuah theih chuan kum 5 chhungin IAS 40 kan nei thei dawn tihna a ni a, a va ṭha dawn em! 

Bial tinin IAS pakhat an chher chhuak thei ta chiah lo a nih pawhin a zahve tal an hlawhtlin chuan IAS 20 kan neih belh dawn tihna a ni a, a la ṭha hrim hrim. 
Ram leilung fate ngei hian kan state inrelbawlnaa hna pawimawh kan chelh zel theih nan ṭan ila sauh sauh ang u.