Written by
- Dr J Lalramchhuanga
MD (Medicine)

MIN VÊNGTU CHU LALPA A NI

Nitin Covid 19 vêi thar an pung zel rih a. Tunkar liam ta (4th week of May) ah khan kan ramah ni khat chhunga mi 6000 chuang hripui kâi thar an awm ṭum hnih ngawt kan nei. May ni 23, Inrinni khan mi 6545 laiin ni khatah a hri an kai thar a. May ni 22, Zirtawpni khan mi 6088 in an lo kái thar tawh bawk. (Data from Union Health Ministry)

Health Ministry-in a tarlan danin, Inrinni khan mi 137 thiin, a thi zingah hian India rama kan Doctor thiam chungchuang Dr JN Pande, Director and Professor of Pulmonology, AIIMS, Delhi chu a tel ve. Covid 19 damlote enkawlna hmuna thawk niin, a hri a kâi ve a ni tih an hmuhchhuah ni thlengin damlo a en a ni. He hripui hian damlo leh a enkawltute a thliar lova, milian leh mite ang khat vekin a hrút rual a ni.

Assam-ah chuan Covid-19 damlo an neih zawng zawng zat 329 a tling tawh a. Inrinni khan ni khat thil thuah mi 64 hri kai thar an nei a. Mi 64 zinga 50 te hi Quarantine centre pakhat Sarusajai quarantine centre Guwahati a mite an ni. Hetianga hri vei an pun tak chhan ber chu, hmun dang aṭanga rawn hawng an tam vang niin an Health Minister-in a sawi. Tin, quarantine centre pakhat aṭanga mi 50 lai mai an positive avang hian, quarantine centre chungchangah pawh an state sawrkar ngaihtuahna a buai ve hle mai.

Manipurah tun kar liamta chhungin Covid 19 case a pung chho hle a, a hri vei zawng zawng zat 27 an tling tawh. A hri kai tharte hi hmun dang aṭanga rawn hawngte an ni a.  May ni 20 a hmundang aṭanga rawn hawng mi 405 an test zingah mi 16 an positive a ni.

Tripura pawhin a hri vei tawh 189 an nei ta. Hri vei awm lohna hmuna an state sawrkarin puan a tum mek laiin, zan hnih khat thil thu lekah a hri vei an pung chho thut a. BSF Sipai Camp aṭangin an inkaidarh a, mi 60 chuangin an kai a ni. Chutihlaiin tun kar chhunga mipui (civil mi) zinga kai thar 4 te chu Chennai aṭanga rawn hawngte an ni. Heng mi 4 te hi May ni 19 a an rawn thlen khan insawiselna an nei hranlo a. Nimahsela, an state in an tihdanin rawn hawng te zinga panga-na zel(every fifth passenger among the returnees) an lo test a, mi 850 zingah mi 4 te hian a hri an vei tih an hmuchhuak. Lockdown thawh 4-na chhung hian mi 30,000 vel zet hruai hawn tur an nei a. Covid-19 case pawh pûng chho turin an ngai a ni. He thu ka ziah mek lai hian(23.05.'20 zan), an CM chuan twitter-ah mi 996 an test zingah Maharastra aṭanga rawn hawng 16 an positive thu a rawn sawi leh bawk.

Meghalaya chuan hri vei zawng zawng 14 a nei tawh a. A hri vei thihpui hmasa ber chu kan Mizo doctor thiam Dr John L Sailo a ni.Covid-19 case la nei lo awm chhun nia kan ngaih, Sikkim pawhin May ni 23 Inrinni khan Delhi aṭanga rawn hawng mipa kum 25 hri vei thar an nei ve ta. A rual hian mi 12 Bus-in an rawn hawng a ni.

Mizoram dinhmun..
March Ni 24 ah India hmarchhak State-a a pahnihna atan Covid-19 positive case kan nei a, ni 45 enkawl a nih hnuah May ni 9 khan damtakin ZMC Aizawl aṭangin a chhuak thei ta. Tun dinhmunah Mizoram chhung bikah a hri vei kan awm lo niin kan inhria.

Pathianin min buatsaih..
India hmarchhakah Covid-19 damlo pakhat chiah a awmlaiin, kan rin aia hmain Covid-19 damlo kan nei thut. Kan va phu chiang kher em. Doctorte pawh eng emaw titakin min ṭham.

Covid-19 vei hmasa ber hi kan sakhaw puithiam a ni a. Tumah mi dang a kai kan hre lo. A rawn haw kawnga a fimkhurzia an sawi phei chuan, a lainatawm zawk hial a ni. Chutiang ang mi a vei hmasa a han ni tlat mai hi ava mak em! Fimkhurna chang hre lem lo, nun pawlawh ve deuhten han vei hmasa se chu(h), kan inkai pherh viau thei mai awm asin.

Kan sawrkarin theihtawp chhuahin hma a la nghal a. Mipuiin thu kan awih sawt, a damlo tak kan neih ve tak avangin. Kan fimkhur tlang ta hle mai. Kan damlo chu vanduaithlak takin ICUah te awmin, Ventilator hman a ni a. Ventilator hmangte dinhmun chauhzia kan hretlâng. Kan zavaiin kan mangang. Kohhran bik pawh sai lovin, Zoram mipuiten kan Pastor damlo tan nasa takin kan ṭawngṭai a ni. Zoram Kohhrante kan inpumkhat sawt. Pathian hnathawh a ni. A enkawltute bang lovin kan ṭawngṭaipui. Damtakin Damdawiin a chhuahsan thei ta. Ram changkang ber USA meuhah pawh Ventilator hman ngai tawh dam an tlem zia kan hria (Data- 80% fatality rate).

Meghalaya-ah kan Mizopui Doctor Covid-19 avangin a thi a, an state a ṭhawng na hle mai. An chiai a, a ruang phumna tur pawh hmu zo lovin ni khat an dah. A chhungte quarantine nghal an ni a, a ruang pawh an kil thei lo. A vuinaah pawh tumah kal an phal lo. Kohhran hote lo pen chhuakin an vûi thei hram. Mizo rilru a na takzet. Kha thilthleng khan Mizo hnam rilru a chawk tho. Kan ramah vui kan duh hial, kan Mizo doctor ngei a ruang phumna tur a neilo kha a nâ kan ti. Kan CM leh Health Minister ten Meghalaya CM leh Health Ministerte lehkha an thawn nghal. Doctors' Association (IMA) pawhin Meghalaya-a kan doctor-puite lehkhathawnin, Mizo doctor ruang chunga thil thleng kan duhlohzia hrilhin, zahawm taka phum turin kan lo nawr ve bawk. Heng boruak leng vel hian kan hriat loh hlanin 'Mizo hnam rilru' a ṭha zawngin min chawh thawhsak. Kan inhmangaih sawt. Tin, mitthi lo nei palh ta ila, lo inven dantur leh a ruang sawngbawl dan tur thlengin kan lo zir hman. Chunglam remruat tihloh rual a ni lo. 

Tawngthuchhelovah han tawng ve thut ila, khatih lai khan, kan ropui bik lo viau mai thei.

Tun dinhmunah...
Hmarchhak State-te zinga a hri vei nei hmasa ber pawl nisi, kan la him tlat mai hi, thilmak a ni. Pathian venna kan la chang zel a ni. A mite ṭawngṭaina a ngaithla a. LALPA chu fakin awm rawh se.State dang aṭangin eng emaw zat an rawn hawng tawh. An haw rualpuite aṭangin Covid 19 hri vei thar hmuh chhuah mek zel a ni a. Chutihlaiin, kan state-ah kan la hmuh belh lo. Pathian vênna chu a va ni chiang em.

Khawvel ram dang mai bakah, kan ṭhenawm state aṭang pawhin, Covid-19 hripui in reh lam pan ahnêka zual lam a pan zel dan kan hmu. Chutih mek laiin, a ṭan tir lam aiin kan fimkhur lo tulh tulh niin a lang. Kan inzirtir hun kha a tawp tawh a, kan zir tâkte hman hun a ni ta e. Lo hâw kan pung zel a. Tun dinhmun ang hi kan ni reng lo thei a nia. Hei hi insawiṭhaihna ni lovin fimkhur a ṭulzia sawina a ni.

Engtin nge kan tih zel dawn?..
Tunkar chho hi tawmim hun a ni, mi ina ṭul loa lenloh hun a ni.Mask kan vuah taimak deuh deuh a ṭul. Puipunna, Office leh in chhung mi awmkhawmnaah a pawimawh lehzual. Pâwn lam aiin inchhûng (closed space) ah he natna hi a let sawmhnihin inkai a awlsam zawk niin mi thiamten an sawi. Office/mipui awmkhawmna/meeting/committee-na hmuna mask phelh ta daih te kan awm fo. Vuah ṭhat sauh sauh zawk tur a ni e. Mi dangte kha a hri vei tlukah ngaih hial tur a ni. Tichuan, kan fimkhur thei ang.

Social distancing hi hmun ṭhenkhatah kan zawm hleithei lo niin a lang. Ṭan kan lak a pawimawh. Kan khawpui Aizawl aiin District capital leh thingtlang lamten kan zawm ṭha zawk mahin a hriat. Ei leh bar zawn ṭul a, sawrkarin a phal chinah fimkhur takin chet i la ang u. Ṭul loa bazar, dawr leh kawt laia chhuah vah ching lo ila. Kum upa leh natna benvawn neite phei chu duhsak takin lo tawmim zel turin kan ngen che u a ni. Kut sil hi kan peih deuh deuh a ṭul. Kâ, hnar leh mit khawih loh hram hram a pawimawh. Khawih dawnah chuan kut sil ngei ni thei se. He hripui hi mi dang ta tur chauh emaw kan ti palh ang e, kan fimkhur loh chuan kan ta ve tur tho a ni thei.

Kan awmdan han en hian, he hripui hi a hma aiin kan hlau ta lo deuh em aw a tih theih. Chutihrualin lo hawte lakah kan phût sang viau lawi a. Quarantine-a awmte hi theihtawpa fimkhur tur chu an ni ngei mai, chutiangin keini a khawtual mite pawh kan lo fimkhur tur a ni. Chuti a nih loh chuan, awmzia a nei tak tak lovang. Kan ṭhenawm state-te tawn ang tawng ve tur pawhin kan rilru kan lo buatsaih a ṭul. Tun ang hian kan him reng lo thei.

Kan ram hian chhuan tur dang kan nei lo, he hripui lakah hian, min humhimtu Pathian chauh lo chu. Sawrkarin hma nasa takin a la a, inbuatsaihna pawh a nei hmasa ber pawl kan ni. Task force leh Tlawmngai pawlte theihtawpin khaw chhung leh ramriah an duty a. Kohhrante lo pen chhuakin Quarantine centre atan Hall-te an thawh a, a ṭhen phei chuan ei lehin thlengin an tum bawk. Tin, mipuiten thu kan awih a. Kan ṭawngṭaina Lalpa'n a chhang a, a venhimna kan la chang zel rih a ni. He kan thuawihna hmang hian hripui laka him turin history ngaihnawm tak siam i tum tlat ang u.

Kan inthlahdul thei rih lo. Kan himna tur hi Pathian hnenah chauh a awm. Kan hmelma hlat vang ni lovin, min pui theitu Pathian kan hnaih vang zawkin kan him zel ang. Tihtur erawh kan nei, thuawih takin fimkhur zel ang u.

Min vêngtu chu Lalpa a ni,
Tlachhamin ka awm lo'ng;
A ṭhatna dang chuang ngai lo kha,
Chatuan ka ta a ni. (KHB 28)